Kolombiya basını ve hükûmeti, barış sürecinde nefret söylemini azaltmak için gazetecilere yönelik kılavuzlar hazırladı. “Yok etmek”, “temizlemek”, “ezmek” gibi askerî fiillerin yerini “uzlaşmak”, “onarmak” ve “birlikte yaşamak” aldı. Apartheid rejiminin yıkılmasının ardından Nelson Mandela ve Tutu liderliğinde kurulan Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu, dili tamamen dönüştürdü
“Dilin silahsızlandırılması” ifadesi, sadece estetik bir başlık değil; aynı zamanda dilin toplumsal inşadaki gücünü gösteren çok güçlü bir manifesto. Türkiye’nin ve Kürdistan’ın yakın tarihi, sadece siyasi ve fiziki mücadelelerin değil, aynı zamanda kelimelerin de keskin birer siper hâline geldiği koca bir külliyattır. Bu topraklarda dil, siyaset kurumunun ve medyanın güçlü etkisiyle ötekileştirmenin, kutuplaştırmanın, acıyı kimlikleştirerek ayrıştırmanın militarist bir aracı olageldi. Siyaset ve medya, dilin sınırlarını keskin çizgilerle belirleyerek insanları “biz” ve “ötekiler” şeklinde ayrıştırırken aynı zamanda toplumsal barışın önündeki en büyük engeli de oluşturdu.
İçinden geçtiğimiz bir buçuk yıllık barış ve demokratik toplum süreci, halklara hem umudu hem de güvensizliği aynı anda yaşatırken kalıcı ve onurlu barışın yolunu açmanın en önemli adımı, dili silahsızlandırmaktan geçiyor. Çatışma dönemlerinde dil, karşı tarafı canavarlaştırmak üzere kurulur. Barış süreçlerinde atılması gereken ilk radikal adım, bu canavarlaştırıcı dili tasfiye etmektir. Barış arayışlarında en sık yapılan hata, eski çatışma terminolojisini kullanarak yeni bir gelecek vaat etmektir. “Yenilgi”, “teslimiyet”, “zafer” gibi askerî kavramlar barış masasının doğasına aykırıdır. Barış, bir tarafın kazanıp diğerinin kaybettiği bir savaş sonu tablosu değildir. Dilin silahsızlandırılması; zafer anlatılarının yerini ortak geleceğe, mağlubiyet hissinin yerini ise onurlu bir uzlaşıya bırakmasını sağlar.
Dünya tarihindeki barış süreçlerine baktığımızda diplomatik başarının arkasında bir dilsel dönüşümün yattığını görebiliriz. Silahların susması için önce kelimelerin namluları aşağı indirildi. Kuzey İrlanda’da onlarca yıl süren ve “The Troubles” (Sıkıntılar) olarak adlandırılan çatışma dönemi, 1998’deki Hayırlı Cuma Anlaşması ile son buldu. Bu sürecin başarısı, dildeki her bir kelimenin adeta bir kuyumcu terazisinde tartılmasına da bağlıydı. Dil, dışlayıcı bir “ya o ya bu” yapısından, kapsayıcı bir “hem o hem bu” yapısına büründü ve taraflardan birinin tarihini “gayrimeşru” ilan etmekten vazgeçti. Yine Kolombiya hükûmeti ile FARC gerillaları arasında yürütülen barış müzakereleri, dilin silahsızlandırılması konusunda iyi bir örnek teşkil etti. Yıllarca devlet söyleminde “narko-terörist” olarak anılan FARC üyeleri, müzakere sürecinde “barışın muhatapları” olarak tanımlandı. Bu dilsel kayma, eski gerillaların sivil hayata adapte olmasını kolaylaştırdı. Kolombiya basını ve hükûmeti, barış sürecinde nefret söylemini azaltmak için gazetecilere yönelik kılavuzlar hazırladı. “Yok etmek”, “temizlemek”, “ezmek” gibi askerî fiillerin yerini “uzlaşmak”, “onarmak” ve “birlikte yaşamak” aldı. Apartheid rejiminin yıkılmasının ardından Nelson Mandela ve Tutu liderliğinde kurulan Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu, dili tamamen dönüştürdü.
Dilin en silahsız, en birleştirici işlevini edebiyatta görmek mümkün. Edebiyat, dilin sadece kullanıldığı değil, aynı zamanda yeniden üretildiği, büküldüğü, sorgulandığı ve nihayetinde özgürleştirildiği en sivil alandır. Siyaset ve gündelik yaşam dili her ne kadar kutuplaştırıp bir silah hâline getiriyorsa edebiyat, o silahı parçalarına ayıran, namlusuna çiçek koyan ve kelimeleri ait oldukları masumiyete geri döndüren bir sığınaktır. Siyasetin ve onun kuklası hâline gelen medyanın kurduğu dil, insanları birer istatistik ya da taraf hâline getirirken edebiyat, o istatistiklerin arkasındaki insanı, hikâyeyi ve acıları görünür kılar. Bu görünürlük, ayrışan toplumların birleşme noktasını teşkil eder. Türkiye ve Kürdistan’da yakılan ağıtların da duyulan neşenin de özlemin de aslında ortak olduğunu edebiyatta fark ederiz. Çünkü fiziksel dünyada sınırlarla, tel örgülerle ve nefret diliyle birbirinden ayrılmış iki toplum, edebî metinler aracılığıyla ortak bir acıda buluşabilir.
Edebiyatta sadece siyah veya beyaz anlatılmaz. Savaşın, çatışmanın ve propagandanın dili katıdır; dünyayı “biz ve onlar”, “kahramanlar ve hainler”, “iyiler ve kötüler” olarak ikiye böler. Bu dil, kesinliklerden beslenir. Oysa edebiyat grinin yurdudur. Dilin silaha dönüşmesi keskin yargılarla gerçekleşirken edebiyat, keskin yargıları silahsızlandırır; bizi “haklı çıkmaya” değil, “anlamaya” davet eder. Tolstoy’suz bir savaş ya da Kemal Tahir’siz, Yaşar Kemal’siz bir toplumsal çatışma anlatımı sadece kuru birer askerî rapordur. Edebiyat, o raporların altındaki insanı göstererek dili silahsızlandırır. Devletler, ideolojiler ve medya kelimeleri kendi çıkarları doğrultusunda manipüle eder; onları birer tahakküm aracına dönüştürür. Edebiyat, kelimelerin üzerine yapışan bu ideolojik pası kazır. Şairler ve yazarlar, kelimeleri resmî söylemin elinden alıp onlara asıl anlamlarını, estetik derinliklerini ve insani sıcaklıklarını geri verir. Edebiyatçının görevi bir bakıma dilin ekolojisini korumak, onu kirleten saldırgan unsurlardan temizlemektir. Siyaset, dili kullanarak savaş alanları yaratır; sınırları çizer, siperleri kazar ve kelimeleri birer mühimmat gibi namluya sürer. Edebiyat ise siyasetin düşmanlaştırdığı insanı yeniden inşa eder. Kelimelerin gerçek anlamda silahsızlandırıldığı tek yer, bir yazarın kalemi ile okurun kalbinin buluştuğu o sessiz, sivil ve özgür sayfadır.
Yaşar Kemal’in Bir Ada Hikâyesi dörtlemesi en iyi barış anlatılarından biridir ve mübadele dönemini konu alır. Savaşın yıkımından kaçan Türk, Kürt, Rum ve Ermenilerin sığındığı bir Ege adasını anlatır. Yaşar Kemal, olayları savaşı kazananlar veya kaybedenler üzerinden anlatmaz; doğanın kapsayıcı dilini kullanarak etnik sınırları eritir. Onun dilinde deniz, zeytin ağaçları ve rüzgâr hiç kimseye ait değildir; herkesindir. Filistinli şair Mahmoud Darwish, acının ve direnişin şairidir ancak onun şiirleri hiçbir zaman kör bir nefrete veya intikam çığlığına dönüşmez. Şiirlerinde barışın dili, her iki tarafın da insanlığını kurtarma çabasıdır.
Kelimeler özgürleştiğinde insan, hedef olmaktan çıkarılıp özne hâline getirilir ve o empati köprüsü kurulur. Bunun dünya edebiyatındaki en sarsıcı örneğini Erich Maria Remarque’ın Garp Cephesinde Yeni Bir Şey Yok romanında buluruz. Genç Alman askeri Paul Baumer, çamurlu bir siperde can çekişen Fransız asker Gerard Duval ile baş başa kaldığında karşısındakinin devlet propagandalarında anlatılan o canavar düşman olmadığını anlar. Ölen adamın ceplerinden çıkan mektuplar ve fotoğraflar, Paul’ün zihnindeki tüm askerî mühimmatı imha eder. Remarque, dildeki düşman etiketini bir kenara fırlatır.
Dilin silahsızlandırılması, yalnızca masa başı diplomasinin teknik bir detayı ya da siyasi mutabakatların geçici bir uzlaşısı değildir. O, toplumsal hafızayı en derinden onarmanın, bir arada yaşama iradesini yeniden yeşertmenin ilk ve en radikal adımıdır. Siyasetin ve medyanın inşa ettiği o katı, canavarlaştırıcı duvarlar ancak edebiyatın sunduğu sivil ve esnek alanlarda aşılabilir. Türkiye ve Kürdistan’ın içinden geçtiği tüm sancılı süreçler göstermektedir ki dilde barış sağlanmadan sokakta, mecliste ya da toplumda barışı inşa etmek imkânsızdır. Edebiyatın bize sunduğu sivil sığınak, aslında toplumsal barışın da yol haritasıdır. Remarque’ın siperinde, Yaşar Kemal’in adasında ya da Darwish’in mısralarında yankılanan ortak insani çığlık, bize asıl yurdumuzun düşmanlıklar değil, kelimelerin o saf ve masum özü olduğunu hatırlatır. Silahların ebediyen susması için önce dildeki namluların indirilmesi; kelimelerin birer mühimmat olmaktan çıkarılıp yeniden birer köprüye dönüştürülmesi gerekir. Çünkü barış, ancak kendi dilini bulduğunda kalıcı ve onurlu bir gerçeklik hâline gelecektir.
