Seba ke ma zaravayê Kirmanckî (Dimilî/Kirdkî) vîndîbîyayîşî ra bixelisnê; lazimo ke ma verî tahrîbatî kemî bikerî. Qandê coy, ganî ma bi hawayêko kolektîf û her warî de xebatêka xurt bikerî. Nê xebatî tena seba qiseykerdişî nê, seba pawitişê/miqaytebiyişê vîr û kulturê bê zî. Lazimo ma vîr û kultirî zî bidê cuyayiş
Ziwanê ma, nasnameyê ma yo. Eke şar biwazê estbîyena xo bipawê, ganî ziwanê xo bipawê. Ziwanê mayê tenê seba qiseykerdenê nîyo; o vîrê, kultur û ruhê şarî yo.
Ziwan, kulturê vizêrênî, teslîmê ameyoxî keno. Eke zıwanê ma bîbo vindi, şar zî beno vindi. Meseleyê ma, deyîrê ma, sanıkê ma pêro bi Kirmanckî ameyê vatenê. Nê ziwanî ra dûrî kewtiş, kokê xo ra dûrî kewtiş o.
Perwerdeya bi Ziwanê Maye Heqê Merdimeyî yo ; Her doman heq keno ke bi ziwanê xo perwerde bivîno.
Ziwanzano namdar, Noam Chomsky grîngiya ziwanî ser vano; Ziwan tena qisey/vatene niyo , ziwan edet, kultur û tarîxê biyayişê merdimey o.
Fîlozof Ludwig Wittgenstein, kitabê xo yê bi nameyê Tractatus Logico-Philosophicus de bi na vatena xo girîngîya ziwanî nîşan dano: “Sînorê ziwanê kesî, sînorê dinyayê kesî yo.”
Goreyê cigêrayîşanê pedagojîkî, domanê ke bi zıwanê maya xo ya perwerde bibê, her tim serkewte benê. Çunke domanî bi zıwanê xo hîna weş fehm kenê, hîna rehet xo îfade kenê û fîkrê xo hîna hîra kenê û rehet musenê. Xo bawerîya înan vêşî bena: Domanî xo xerîb nêvînenê, qiseykerdena xo ra nêşermayenê.
Zıwanê mayê “hîmê” her çîyî yo. Ganî Kirmanckî tena ziwanê keyeyî nîbo; bibo zıwanê perwerde û zanistî zî. Domanê ma ke bi Kirmanckî gird bê, ê do ameyoxî xo de zî nasnameya xo rê wayîr bivejîyê.
Vatena Wittgensteinî, mucadeleyê zonê mayî; rasterast bi azadiya fikriyayişîya girêdayêya. Qeçeko ke nêşikîno bi ziwanê maya xo ya perwerde bivîno, xo îfadekerdiş de zehmetî anceno û serkewtena ci ya akademîk xirab bena û averşiyayışê domanan ê komeleyî sero zî tesîrê do xirab virazeno:
- Çunke waşten û qabîliyetê înan ê ziwanî kemî beno, fehmkerdiş de zehmetî anceno; nêşikîno fikranê xo îfade bikero, xo serkewte nêvîneno û xobaweriya xo vîndî keno.
- Domanî xo embazanê xo ra ciya vînenê, asîmîle benê ya zî xo her çî ra durî fînenê û problemê aidiyetî ciwîyenê.
- Zehmetiyê musayışî vejiyenê, no zî eleqeyê înan ê dersan kemi kenê, heznêkerdişê mektebî û nêwaştena domnayîşê mektebî vejênê werte. No zî beno sebebê kemiya motivasyonî.
- Eke keye de domanî zaf paştî nêvînê, xezneya keliman/çekuyan û quwetê îfadeyî yê bi ziwanê xo sînorkerde maneno. Seba ke ziwanê xo zaf nêgirwênê, ziwanê mayî hêdî, hêdî zeyif beno.
Rewşa ziwanê Kirmanckî ,Zazaki, Dimilî, Kirdkî) ewro hem bi hetê îmkanan hem zî bi hetê rîskan ra qonaxêka krîtîk de ya.
- Mixabin di mîyanê keyeyan de qiseykerdişê kirmancî kêmî biyo. Genc û domanê (qeçê) ma êdî zafêrî bi tirkî qisey kenê. Yanê Asîmîle biye.
- Bi koçkerdişê dewan ra ver bi sûkan , kirmanckî xozaya xo ya raştekînî kêm kerda û binê tesîrê ziwanê serdest de mend o.
Ziwanê Kurdî; zaravaya Kirdkî /Dimilî/ Kirmanckî Senî Averşiro
Goreyê netîceyê rapora UNESCO yî Ziwanê Kurdî;Zaravaya Kirdkî/Dimilî telukeyê vindîbiyişî de ro !!!!!
Seba ke ma zaravayê Kirmanckî (Dimilî/Kirdkî) vîndîbîyayîşî ra bixelisnê; lazimo ke ma verî tahrîbatî kemî bikerî. Qandê coy, ganî ma bi hawayêko kolektîf û her warî de xebatêka xurt bikerî. Nê xebatî tena seba qiseykerdişî nê, seba pawitişê/miqaytebiyişê vîr û kulturê bê zî. Lazimo ma vîr û kultirî zî bidê cuyayiş. Qandê coy zî lazimo ke nê gamanê bingehênî bêrê eştiş:
Cayê pawitişê ziwanî keye yo. Labelê wexto ke paştîdayena saziyanê fermî çin bo, seba ke mabênê neslan de qutbîyayîş nêbo, ganî stratejîya “hêlînê ziwanî” bêrê kerdene. Bi taybetî saziyan de kar û xebatê ziwanî bêrê kerdene.
- Domannan de tena bi Kirmanckî qisey bêrê kerdene ke ziwan bibo “ziwanê keyeyî.”
- Ganî dayîk û pîy, domananê xo rê bidê famkerdiş ke “muhîmiya ziwanê dayike û zanayişê ziwanan ,famkerden û averşîyayîşê înan rê çend avantajêko pîl o “. No famkerdiş do zî domanan de wasteka qisekerdişê kirmanckî virazo
Seba ke mabênê fekê herêman o cîya-cîyan wedarîyo û prestîjê ziwanî berz bibo, ganî nuştişê de yew standard bêro teşvîqkerdene.
- Seba hewcedarîyanê modernî (teknolojî, zanist, huner) ganî çekuyê neweyî bêrê viraştiş/awankerdiş. Tay herêman de zaf çekuyê Kurmancî, Turkî û Farisî dekewtê zawanê ma mîyan; ma ganî çekuyanê rasteqîneyan ê ziwanê xo bîyarî meydan û bigurwênê.
- Seba doman û pîlan ganî kîtabê gramerî, setê hîkayeyan/ estanikan û materyalê bi resiman bêrê amadekerdene.
- Seba ke neslê newe eleqe nîşanê ziwanî bidê, ganî ziwan dîjîtale dinyayî de bibo “aktîf” û “averşîyaye” .
- YouTube, podcast û medyaya komelî ser ra ganî bi Kirmanckî çiyê balkêşî bêrê amadekerdene.
- Aplikasyonê ferhengan, amûrê açarnayîşî û destegê klavyeyî ganî bêrê herakerdene.
- Telewizyonanê ma de bernameyê goreyê , domanan û ciniyan û goreyê emrê şaran bernameyê ciya ciyayê ke balê înan biancê bêrê hadrekerdene û bieywaşanê
- Embazê ma yê kurmancan rê zî wezîfeyo sereke yo ke ê zî zarawaya Kirmanckî bimusê û bimusnê. Mamosteyê ma yê zaravayê kurmanciyê lazimo ke ê demildest dest bi musayişê Kirmanckî bikerê.
Qeydkerdişê vîrê Kulturî
Kulturê fekkî, xezîneya en pîl a Kirmanckî ya. Ganî no xezîne vîndî nêbo û bêro qeydkerdene.
- Estanîkî, mîtolojî, vateyê verênan û tarixo mehallî yo ke pîr û kalê ma zanê, ganî bêrê qeydkerdene.
- Efsaneyê herêmî (zey Pirdo Des Çimeyî) ganî bi hawayêko modern bêrê nuştene û seba şanoyî (tîyatro) bêrê amadekerdene.
Heqê ziwanê dayike û wastekê waro pêroyî
Ziwan heya nêbo fermî; xebatê ziwanî nêbê azad, averşiyayişî de serkewte nêbeno.
- Bi destê şaredarîyan û dezgehanê sivîlan, ganî tabelayan de, îlan û fealîyetê kulturan de ziwan xo nîşan bido.
Sebebê vinî biyayişê ziwanî de tesîro en gird hetê “ekonomi û civakî de” bêqîmet biyayiş o. Hetê perwerde û kultirî de gurwiyayişê ziwanî qimetê/erciyayişê ci berz keno û wastekê musayişê ziwanî vêşî keno. No prosesi de perwerde kerdena pîlan û binkeyê ziwanî yo teknîk û disiplînê akedemîkî ; bêro zaneyene ke estunê dinyayê moderni de payra mendena û duşt berzkerdena ziwanî yê
Rastiyêna ke, perwerde hîmê her çîyî yo. Seba ke ziwanêko sey Kirmanckî (Zazakî) binê vîndîbîyayîşî ra bixelisîyo, ganî tena keye de nê,
Perwerde de fekê cîya-cîyayê ke(zey Pîran, Dêrsim, Çewlîg yan Sêwrege) bêrê yew ca û mîyanê înan de ziwanêko ortax ê nuştişî virazîyo. Bi nê hawayî, çekuyê ke ma xebitnenê, seba her kesî zelal benê.
Zafê ma bi hawayêko fekkî qisekerdene musayê, labelê ray û qaydeyê ziwanî (zê nêr û makî, babetê nameyan û deman) ganî bêrê perwerde kerdene. Wexto ke perwerde bibo, kesê ke qisey kenê, bi xo bawerîya qisey kenê. No semed ra standart kerdişê ziwanî şerto sereke yo.
Ziwano ke nêro wendene, nêeşkeno hewcedarîyanê modernî bîyaro ca. Perwerde keno ke ma seba computer, fîzîk, felsefe û hunerî çekuyanê xo yên xomalî virazî.
- Seba domanan ganî bikayan, bi tîyatroyan û bi kîtabanê rengînan perwerde bêro dayîne.
- Seba pîlan zî ganî gramer û hîmê nuştişî (alfabe) bêrê nîşandayîne ke ê zî bişîkê kîtabanê neweyan biwanê û binusê.
Eke ma ziwanê xo mekteban de, kursan de û warê dîjîtalan de bimusnê, o wext vîndî nêbeno.
Ziwanêke nîno nuştene û di mîyanê keyeyî de nîno qiseykerdene, merde yo.
