Taybetmendîya merdimî komelkîya înan o. Komelkîye zî bi dorûverê cinîyan de ziwan reyde virazîyayo. Seba ke merdim ewilê ewilan xo nas keno, naskerdişê xo ra pey merdimanê bînan şinasneno, dima înan ê bînan ra cêra keno, o çax ziwanê înan de sentaksêko kolektîf bingeyîya ziwanî nîşan dano
Cinî versîya parsû ra nê, hişmendîya herre, herikîyayîşê awe, kila adir û helmê roje ra virazîyaya.
Destê cinî de îtaat çinî bi, toxim est bi. Toximan ra cuyê neweyî berz bîyêne. Kiştiş çinî bi zanayîşê aye de hertim şîfa her ca ra vila bîyêne. Cinî rîtmê xoza weş zanayêne, ewilê ewilan nê rîtîmî ra hêz girewt no rîtm kerd ritmê lorîyan. Dima nê rîtmî ra hîsê keyeyê xo, hîsê komelê xo ardî ziwan. Heskerdiş, wijdan, hêrs, pers, dejê xo heme ardî kerdî pêser û nînan deyîranê xo de bi şeklêk îfade kerdî. Çimê aye de sebrê estareyan, verika aye de şefqetê koyan, destê aye de dermanê weşîye, fekê aye ra deyîrê çeman her roje dinya ra vila bîyêne.
Tenayîya cuye bi destê cinîyan bedilîya, cuye kerd bi cuya zafhûmare. Na cuye de zafziwanîye, zafkulturîye, zafbawerîye est bîy. Semedê dinya cinîyî bîyî sitar(sixinak) raştî dima ra zî bîye serewedaritişê şaran. Leşa xo de hem birîna xo hem zî şefqetê xo temerna, bêvengîya xo de ziwanê xo eşt zereyê laseran resna dewê bînan, surgunîya xo de kokê xo ra neslêko newe awan kerd. Her wextan de xo newe ra newe ard dinya û xo ard vîrê her kesî.
Demo modern de merdimîye waşte ke estanekê cinîyan wa nêreso û nêyaro vîrê kesêkî. Seba aye tarîxê fermî de nameyê cinîyan çinî bi. Wina aseno ke cinîyî nuşteyan de ameyî vîndîkerdene labelê vîrê komelî de vîndî nêbîyî.
Bîyayîşê merdimî, mîtolojîya êzidîyan de xo weş mojneno. Goreyê înan, no wina yeno vatene. ‘Erdê ma de ewilê ewilan cinîyî werizênî, dima tîje vejêna, seba ke cinîyî tîje ardêne dinya’
No metafor û vatiş bîyayîşê dinya de rolê cinîyan bi estetîk weş ano ziwan. Hem xoza de cayê cinîyan kerdox qebul keno hem zî kedkarîya înan nîşan dano.
Taybetmendîya merdimî komelkîya înan o. Komelkîye zî bi dorûverê cinîyan de ziwan reyde virazîyayo. Seba ke merdim ewilê ewilan xo nas keno, naskerdişê xo ra pey merdimanê bînan şinasneno, dima înan ê bînan ra cêra keno, o çax ziwanê înan de sentaksêko kolektîf bingeyîya ziwanî nîşan dano.
Kulturê kurdan de eke ma tesîrê modernîzmê neweyî vejî, cinî kiriştoxa kulturê komelê xo ya. Ziwan zî zereyê na newale de lingêka sereke ya. A erjanê komelê xo ziwanî reyde û bi şeklêko vatedar xo resnena neslanê bînan. Hem ziwan resnena neslo newe hem zî helwestê komelî her kesî nîşan dana. Bawerî dana merdiman, barê komelî gêna serê milê bînan. Mabenê merdiman de piştîyayewbînangirewtişî girê dana û hîsêko wijdanî virazena.
Tablet û peykerê verênan de, sembole cinîyan bi manaya bereketî ameyo nîşandayene. Nê heme sembolî bi hişê înan û averşîyayîşê ziwanê înan zî nîşan danê. Deyîran de, melqatikan de vateyê verênan de rolê cinîyan zî hertim aseno ke semedê şarê xo kesêk nîyî, her çî yî. Bereketê leşa înan de bîyayîş merdim dest pêkeno heta bereketê xoza û heta neqlkerdişê kulturî. Neqlkerdiş de eke hîs çinî bi eke bawerî çinî bî qebulkerdişê kulturî zî asan nêbeno. Wina aseno ke no rasyonalîte bi vateyê verênanê diyalektê kurmancî de xo weş mojneno. ‘Bav pişt e, dê her tişt e’.
Averşîyayîş de her çî bi goreyê sistemê xo şono. Xoza girêdayîya ekosîstemê xo ya, leşe goreyê sîstemê xo şuxulîyena, komel zî goreyê ewnîyayîş, zanayîş û waştişê xo bi îradeya xo ya xosere, xo rêxistin keno, o zî beno sîstemê cuya komelî.
Cuye de çend erjê demokratîkî est ê hende zî komel de pêrodayîş sey dewrê neolîtîkî kêmî bi. Nê dewrî de cinî sey erjê komelî ameybî qebulkerdene. Wexto ke dewrê matrîarkale kewt binê patrîarkalî o çax ra pey cinî kerdoxîya xo vîndî kerde bî talî, leşa aye zî kewt sîstemê kontrolê camêrdperestî.
Nika cinîyî serewedaritişê bêhempayî danî. No xoverdayîş tena semedê azadîya cinîyan nîyo semedê azadîya şarê xo zî yo. Çunke ne azadîya xo ne zî şarê xo yewbînan ra cêr-cor vînenî. Senî merdim destê xo destê bînî ra nêşkeno qij bivîno, cinî zî di destê xo semedê cuya komelî ferz vînenî.
Nika çar hetê Kurdîstanî de bi pêşengîya cinîyan cuyêka newîye awan beno. Rolê awankerdoxî 4 hezar serran ra pey reyna cinîyê kurdî girewtî destê xo. Destmala înan çar hetê dinya de bîya govenda azadîya cinîyan. Porê înan bîyo sembolê xoverdayîşê azadîye. Ziwanê înan semedê dinya bîyo motîvasyonê serewedaritişê cinîyan. Sloganê ‘Jin, Jîyan, Azadî’ bîyo sembolê cuya azade. Bi vatişê înan bê cinî cuye nêbena, cuye zî bê ziwanî nêbena. Cinîyî xo ver danî rîpelêko newe û dewrêko newe semedê merdimîye dîyar kenî. Nameyê nê dewrî zî komelo demokratîk o komunal o. Nika ra pey rojhelato mîyanên de vengê guleyê tifingan nê erja komunale, modelêko newe xo her ca de awan keno. Bêguman proseso newe de awankerdoxa komelê demokratîkî do cinî biba. Cinîyî bi vatişê xo ‘Jin, Jîyan, Azadî’ nika ra pey zî ziwanê xo reyde cuyêka newa awan kenî bi vatişê xo ‘cinî, cuye, ziwan’ mîlyonan heriknenî.