“Rojekê dê bite axirete
Dê dahir bit telpekî faxire”
…
“Li bangan û mehdera
Li ezîzan û rêbera
Ya Siltan Êzî, li bangîna ma were”1
(Bir gün ahiret gelecek / Ve o muazzam nur görünecek
…
Gururlu bir grup insan ortaya çıkacak / Azizlerin ve rehberlerin aşkına / Ey Sultan Êzî, yetiş çağrımıza)
Nefeslerin kesildiği, zifiri karanlık günlerde el ele veren Êzidî kadınların ağızlarından dökülen bu qewller2 yalnızca bir yakarışı değil, umudun ve direnişin sesi oldu yüzyıllar boyunca.
2014 yılı Ağustos ayı Mezopotamya’nın kadim inanç topluluğu olan Êzidîler için bir sonun ufkunda, yeniden yürümenin ve durdurulan zamana inat qewledeki anlatımda olduğu gibi bir grup insanın ortaya çıkmasıyla tarih yeniden yazılmaya başlandı. 72 kez fermanlar ile kanlı risalelere yazılan makus tarihleri bu kez soykırımın cinsiyetçi izini daha açık ele veriyordu.
Bu makus tarih bir trajedyanın mekânı olarak bu kez Şengal’i seçmişti. Şengal yüzlerce yıl boyunca yaşam alanlarını terk etmek zorunda kalan Êzidîler için adeta bir toplama merkezi olmuştu. Yüzyıllar boyunca yaşadıkları bölgenin egemen din baskısı Şengal’i onlar için bir kurtuluş sığınağına dönüştürmüştü.
Şengal’in bu tarihi 1915’te çölde yok edilmek istenen Ermeni kadınların çığlığını, Shoah’ta kimliği silinen Yahudi kadınların yalnızlığını ve 1938’de Dersim Tertelesi’nde kayalıklardan atlayan kadınların öfkesini, Enfal’in bitmeyen kadınların yasını yeniden görünür kıldı. Ruanda’da Tutsi kadınların bedenine kazınan utançtan, Bosna’daki “Sırp tohumlarının ekilmesi politikasına” ve Japonya’da “Nanking tecavüz kamplarına” uzanan ortak cinsiyetçi soykırım mantığı, Şengal’de yeniden sahnelendi. Dersim’in patikalarından Şengal’in dağlarına uzanan bu hat unutmaya karşı hatırlamanın, esaretten iradeli bir varoluşun geçiş hikâyesi oldu.
Êzidî bir kadının esaretinde kesişen yıkım, egemen zihniyetin tarih boyunca kurguladığı bir yok etme denklemi içinden doğmuştu. Kadın olduğu için nesneleştirilen bir beden, etnik kimliğinden ötürü boyun eğdirilmek istenen bir aidiyet, inancından ötürü kılıç artığı sayılan bir kutsal ve yoksulluğundan ötürü savunmasız bırakılmış bir hayat. Şengal dağlarına doğru bükülen yollarda, yalınayak çıplak taşlara basan kadınların taşıdığı yük, işte bu çok katmanlı tarihsel şiddetin kendisiydi.
2014 yılında 6 binden fazla Êzidî kadın ve çocuğun alıkonması, köle pazarlarında satılması, sistematik cinsel şiddete maruz kalmaları ve yüzlercesinin kaybı, insanlığın gözü önünde cereyan eden en ağır trajedilerden biri olarak tarihe geçti. Yaklaşık 3 bin 500 kadın ve çocuk fidye veya özgürlük savaşçıları eliyle kurtarılabildi. 2 bin 600’den fazla kadın ve çocuk ne yazık ki hâlen kayıp. Tıpkı 19 yaşındayken Koço’dan alıkonulan ve bir daha izine rastlanmayan Suad gibi. 2015 yılında kurtarılan bir köy sakini, Suad’ın esaret altındayken bile boyun eğmediğini, gümüş bileziğini gizlice saklayıp “Bu dağların kokusudur, bunu benden alamazlar” diyerek direndiğini anlatmıştı. Ancak 2016’dan sonra Suad’dan gelen tüm izler ve fısıltılar kesildi. Ne fidye ağlarında adı geçti ne kurtarılanlar arasında yer aldı ne de kitlesel mezarlardan çıkarılan kimliklerde izine rastlandı. Bugün Suad, ne yaşayanlar ne de resmî olarak ölüler listesinde. Anneler ve kız kardeşler, Şengal dağlarının eteklerinde onun ve onun gibi 2 bin 600’den fazla kadının yolunu gözlemeye devam ediyor. Suad’ın hikâyesi, Şengal’de tamamlanmamış bir yası, fermanın yarıda kestiği ama Êzidî kadınların direnişiyle adalet arayışına dönüştürülen sarsıcı bir hakikati simgeliyor.
Kurtulan ve tespih taneleri gibi dünyanın dört bir tarafına dağılan Êzidî kadınların binlercesi ise bitmeyen bir yası tutmaya, gelmeyenlerin gelişini beklemeye, gidemedikleri Êzidîxan’ın özlemi ile yaşama tutunmaya çalışıyor. Êzidî kadınları, radikal cihadistler tarafından üzerlerine yıkılmak istenen edilgenlik ve utanç zırhını parçalayarak bu kez Çiyayê Şengalinin 7 meleğin izinden qewllerin ruhunu kendine akıtarak kendini halkının kurucu gücü olarak geleceğe nakşediyor.
Êzidîxan’ın öz gücü olan bu kadınlar, taşların üzerine bırakılan hemcinslerin gözyaşıyla kesilen ve yası temsil eden örgülü saçları kucağında taşıyarak bunu bir direniş bağına dönüştürdü. Esaret altındayken Sultan Ezi’ye seslenen kadınlar, dağlarda kendi kaderini tayin eden bir iradenin sesine dönüştü.
Kendi öz bilincini bu ağır mirastan çıkaran kadınlar, Şengal’den dünyaya sarsıcı bir hakikat bıraktı. Kadın bedenini savaş alanı, soykırım aracı ve mülk gören bu cinsiyetçi akıl yargılanmadan, alıkonulan tek bir esir kadın kalmayana, hakikat bütünüyle açığa çıkıp adalet sağlanmadan bu coğrafyaya ve dünyaya gerçek bir barış gelmeyecektir.
Kutsalı kılıçtan kurtaran ve yaşamını yitiren kadınlara minnetle.
Son Not:
- Philip G. Kreyenbroek/Xelil Cindi Reşow, Tanrı ve Şeyh Adi Kusursuzdur: Yezidi Tarihinden Kutsal Şiirler ve Dinsel Anlatılar, Avesta Yayınları, 2011, s. 644
- Ezidilik inancının Kürtçe anlatıldığı kutsal dinî metinler