Uzun yıllar boyunca Kürtlerin birçok talebine karşı asimilasyoncu politikalar devreye sokulmuş; buna karşılık Kürtlerin dil, kültür, kimlik ve siyasal hak talepleri ortadan kalkmamış, aksine daha görünür hale gelmiştir. Bugün de Kürtlerin talepleri sembolik kültürel haklarla sınırlı değildir. Kürtler coğrafyalarında var olmak, özgürce yaşayabilmek, dillerini eğitimde, sağlıkta, yerel yönetimlerde, Meclis’te, sokakta ve evde kullanabilmek istemektedir
Kendini özgürce ifade edebilmek; konuşurken kaygılanmamak, yargılanma ya da anlaşılmama korkusu yaşamamak, kamusal alan başta olmak üzere yaşamın her alanında kendi diliyle var olabilmek temel bir hak meselesidir. Bir çocuğun okul yolunda kendisini güvende hissedebilmesi, bir hastanın sağlık hizmeti alırken kendisini eksiksiz biçimde ifade edebilmesi, bir yolcunun can güvenliğine ilişkin bilgilere anlayabildiği bir dilde erişebilmesi ya da bir yurttaşın postanede, bankada, kaymakamlıkta ve belediyede kendi diliyle karşılık bulabilmesi, eşit yurttaşlığın gündelik yaşam içerisindeki somut karşılıklarıdır. Ve bunların sorunsuzca uygulanabilmesinin yegane yolu da dilin tanınarak her alana taşınmasına olanak sağlamak, yol açmaktır.
Bu nedenle Kürtlerin anadili başta olmak üzere dilsel, kültürel ve siyasal haklarına ilişkin taleplerini, yalnızca belirli bir dönemin siyasal tartışmaları üzerinden ele almak mümkün değildir. Bu talepler, yüz yılı aşan tarihsel bir deneyim, inkâr, asimilasyon ve dışlanma politikalarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Kürtçenin kamusal alanda yasaklanması, Kürtçe konuşanların cezalandırılması, zorunlu göç, köy boşaltmaları, sürgünler ve ağır hak ihlalleri, Kürt meselesinin tarihsel arka planının önemli unsurlarıdır. Bütün bu yaşatılanların devlet tarafından meşrulaştırılmasının yolu da yasal düzende tekçiliğin savunuluyor olmasıydı.
Dolayısıyla Kürtlerin geçmişte geliştirdiği itirazları ve bugün dile getirdiği hak taleplerini, bu tarihsel bağlamdan bağımsız düşünmek mümkün değildir. Dil, kültür, toprakla kurulan ilişki ve yaşam hakkı, bu mücadelenin birbirinden ayrı olmayan bileşenleridir. Bugün Kürtlere kendi dillerini yalnızca evde ya da özel yaşamlarında kullanabileceklerini söylemek; kamusal alanı, eğitimi, yerel yönetimleri ve diğer alanları tek dilli bir anlayışla sınırlandırmak, geçmişte uygulanan asimilasyon politikalarının farklı biçimlerde sürdürülmesi anlamına gelecektir. Barış için bugün atılan her adım ve barıştan beklenen her ses bu değişimin habercisi olarak takip edilmekte. Kürtlerin, cumhuriyetin başından bugüne uğruna mücadele ettiği barış; dil özgürlüğüne, dil statüsüne, toprağında özgürce yaşamaya, yaşam alanının tasarrufunu kendince belirlemesine tekabül eder; kadın özgürlüğüne, ekolojik bir yaşama, doğanın özgürlüğüne yani kısacası gerçek bir demokrasiye tekabül eder.
Bu noktada demokratik entegrasyon kavramının nasıl anlaşılması gerektiği önem taşımaktadır. Demokratik entegrasyon, farklı kimliklerin hâkim kimlik içerisinde erimesi, görünmezleşmesi ya da kendi özgünlüklerinden vazgeçmesi anlamına gelmemektedir. Aksine, farklı kimliklerin kendi dilleri, kültürleri ve toplumsal varlıklarıyla kamusal hayata eşit biçimde katılabildiği bir siyasal ve toplumsal düzeni ifade etmektedir. Kürdün Kürt olduğu, Ermeni’nin Ermeni Olduğu, Alevi’nin Alevi olduğu, Roman’ın Roman olduğu gerçek bir demokratik zemin…
Dolayısıyla Demokratik entegrasyon, tek taraflı bir uyum süreci olarak değil, devletin ve kamusal kurumların da toplumun çoğul yapısına göre dönüşmesi olarak ele alınmalıdır. Demokratik bir toplum açısından esas mesele, farklı kimliklerin mevcut yapıya ne ölçüde uyum sağlayacağı değil, mevcut yapının farklı kimlikleri ne ölçüde kapsayabildiğidir. Bu bağlamda güçlü yerel yönetimler, çokdilli kamusal hizmetler, anadilinde eğitim, kültürel kurumların desteklenmesi ve toplumsal yaşamın farklı alanlarında kimliklerin kendi özgünlüklerini koruyabilmesi demokratik entegrasyonun temel unsurları arasında değerlendirilmelidir. Bunun için Kürtler değil 50 yıl daha, 5 saat bile mücadele etmek zorunda bırakılmadan bu zemin tanınmalı ve uygun adımlar atılmalıdır.
Eğitim alanı ise bu tartışmanın merkezinde yer almaktadır. Cumhuriyet tarihi boyunca eğitim sistemi; yurttaşlık anlayışının, ulusal kimliğin ve makbul yurttaş modelinin üretildiği temel kurumlardan biri olmuştur. Özellikle Kürt çocuklarının eğitim deneyimleri, dil politikalarıyla doğrudan ilişkili biçimde şekillenmiştir. Ve bu sistemin içine yerleştirilmiş cinsiyetçilik, milliyetçilik, militarizm her geçen gün toplumun bütün yaşam alanlarına sirayet etmiş ve sağlıklı olmayan bir toplum yapısı oluşturmuştur.
Bugün Munzur Üniversitesi başta olmak üzere birçok üniversitenin özellikle kız öğrenciler için cehenneme dönüşmesi yüz yıllık süreçte kurulan sistemden bağımsız değerlendirilemez, Gülistan Doku davasında hemen her devlet kurumundan en az bir kişinin bu davada isminin geçmesi kurulan zeminin nasıl çürük olduğunun örneğidir. Bir kız öğrencinin öldürülmesinde bu kadar büyük ilişkilenmeler, susmalar, yardımlaşmalar, sistemin kendi içinde kötülükte ne kadar işbirlikçi olduğunu ve bunun çıkar ilişkileri, özel savaş politikaları, erkek devlet şiddeti özelinde eğitim sisteminin ne büyük açıklarının olduğun göstergesidir. Gülistan, Rojin, Rojwelat, Ayşe ve daha nice kız öğrencinin neredeyse aynı yöntemlerle, yaklaşımlar ve ilişkilenmelerle katledilmiş olması eğitim sisteminin, eğitim kurumlarının en dipten yeniden düşünülmesi gerektiğinin en somut örneklerindendir. Onun için Kürtlerin aynı müfredat ve yaklaşımla devam etmesi yönünde değil, kadın özgürlükçü, eşitlikçi, çok dilli bir eğitim sistemi talebi var ve bu görülmelidir. Mevcut sisteme Kürtçe yerleştirilse bile aynı sonuçlar alınacaktır. Anadilinde, özel savaş politikalarından arındırılmış, iyi bir müfredat ve sosyal bir eğitim…
Sıdıka Avar örneğinde somutlaşan ve bugün de devam ettirilen eğitim anlayışının, askeri ve güvenlikçi politikalarla iç içe geçmiş uygulamaların, Kürtçe konuşan çocuklara yönelik cezalandırmaların ve yatılı okul sisteminin tarihsel sonuçları bugün hâlâ tartışılmaktadır. Bu nedenle kalıcı bir barıştan söz edilecekse, eğitim sisteminin bu tarihsel mirasıyla da yüzleşmesi ve talep edilenler doğrultusunda yeniden kurulması gerekmektedir.
Irkçılığı, militarizmi ve cinsiyetçiliği yeniden üretmeyen; aksine çoğulculuğu, toplumsal cinsiyet eşitliğini ve demokratik katılımı esas alan bir eğitim modeli, yalnızca Kürtler açısından değil, bu ülkede yaşayan herkes açısından gereklidir. Milliyetçiliğin, militarizmin ve toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin eğitim yoluyla yeniden üretildiği bir sistemin toplumsal barışı güçlendirmesi mümkün değildir.
Bir halk açısından dilin neden bu kadar önemli olduğunu ayrıca uzun uzun açıklamak gerekmiyor. Anadili; hafızası, ailesi, kültürü, toplumsal ilişkileri ve dünyayı anlamlandırma biçimiyle kurduğu ilişkinin temel unsurlarından biridir. Anadilin kamusal yaşamdan dışlanması, kişinin toplumsal ve siyasal yaşamın dışında kalması da demektir. Kaldı ki aynı imkanlara sahip olmakla da ilişkilidir bu, sonuçta sayının bir önemi olmadan anadilinde eğitim hakkı talebi varsa bunun tanınması dışında bir seçenek de olmamalıdır. Kürtlerin ve diğer halkların taleplerini gören ve karşılana demokratik bir devlete dönüşme zorunluluğu çok açıktır. Bunun için bu süreçte doğru bir yüzleşme için insanların neden böyle bir mücadeleyi çözüm yolu olarak gördüğünü ortaya çıkaran tarihsel, siyasal ve toplumsal koşulların da ele alınması gerekir. PKK’nin ortaya çıkışını tarihsel bir neden-sonuç ilişkisi içerisinde değerlendirmek, hangi koşullarda ortaya çıktığını ve hangi toplumsal talepler üzerinden gücünü aldığını tartışabilmek, gelecekte daha kalıcı bir barışın nasıl inşa edilebileceğine ilişkin önemli bir zemindir.
Uzun yıllar boyunca Kürtlerin birçok talebine karşı asimilasyoncu politikalar devreye sokulmuş; buna karşılık Kürtlerin dil, kültür, kimlik ve siyasal hak talepleri ortadan kalkmamış, aksine daha görünür hale gelmiştir. Bugün de Kürtlerin talepleri sembolik kültürel haklarla sınırlı değildir. Kürtler coğrafyalarında var olmak, özgürce yaşayabilmek, dillerini eğitimde, sağlıkta, yerel yönetimlerde, Meclis’te, sokakta ve evde kullanabilmek istemektedir.
2014 yılında Gever, Cizre ve Bağlar’da Kürtçe eğitim vermek amacıyla açılan üç pilot okulun aynı gün güvenlik güçlerinin müdahalesiyle karşı karşıya kalması, anadilinde eğitim hakkına yönelik yaklaşımın somut örneklerinden biri olmuştur.[1] Bugün barış ve demokratikleşme tartışmaları yürütülürken benzer bir yaklaşımın sürdürülüp sürdürülmeyeceği temel meselelerden biridir.
Çünkü anadili ve anadilinde eğitim hakkı, herhangi bir halk açısından vazgeçilebilir ya da tali bir talep olarak değerlendirilemez. Kürtlerin tarihsel deneyimi de bunun açık göstergelerinden biridir. Kürtçe uzun dönemler boyunca kamusal alanda sınırlandırılmış, Kürtçe konuşmaya yönelik cezalandırmalar uygulanmış ve dil hakkı daha geniş siyasal ve toplumsal çatışmaların merkezinde yer almıştır. Buna rağmen Kürtçe varlığını sürdürmüş ve anadilinde eğitim talebi ortadan kalkmamıştır.
Anadil hakkının önemi eğitim alanıyla da sınırlı değildir. Bir kişinin hastanede sağlık hizmetine erişebilmesi, belediyede başvurusunu yapabilmesi, hukuki haklarını anlayabilmesi ya da kamusal hizmetlerden yararlanabilmesi için kendisini ifade edebildiği bir dilde hizmet alması önemlidir. Dilsel erişilebilirliğin bulunmadığı durumlarda, biçimsel olarak herkese açık olan bir kamusal hizmet fiilen herkes açısından eşit derecede erişilebilir olmayabilir.
İstanbul bunun önemli örneklerinden biridir. Milyonlarca Kürdün yaşadığı bir kentte Kürtçenin kamusal hizmetlerde son derece sınırlı biçimde kullanılması, eşit hizmete erişim açısından tartışılması gereken bir durumdur. Kadına yönelik şiddetle mücadele mekanizmalarının İstanbul’daki 39 ilçe belediyesi ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi üzerinden incelendiği çalışmada, yalnızca iki ilçe belediyesi ile İBB’nin Kürtçe destek sunduğunun tespit edilmesi, dil meselesinin kadınların temel hizmetlere erişimi bakımından da ne kadar hayati olduğunu göstermektedir.[2] Ve bu alanlarda Kürtçe dilde istihdamın yeterli olması yine anadilinde eğitim olanağının imkanıyla mümkündür.
Sonuç olarak kalıcı barış ancak farklı kimliklerin varlıklarını koruyarak ortak bir siyasal ve toplumsal yaşam kurabildiği koşullarda mümkündür. Bu nedenle Kürtçe ve anadilinde eğitim meselesi, barış sürecinin tali bir başlığı değil; eşit yurttaşlık, demokratik entegrasyon ve toplumsal barışın temel sınavlarından biri olarak ele alınmalıdır.
Son Not:
[2] https://www.kadinzamani.org/tr/istanbul-yerel-yonetim-siddetle-mucadele-anadil-2025-2026
