Munzur’dan Nurhak eteklerine, Nurhak’tan Şengal Dağı’na, Şengal’den Lazkiye dağlarına, analarımızın ağıtından cem meydanına uzanan bir yolun hikayesi. Dortmund’da 8 Kasım’da kurulan “Kadın, Barış ve Alevilik” cemi üzerine
Çırayı uyandırmak
8 Kasım 2026 Pazar günü Dortmund’da, DAKME’nin salonunda bir panelden çok bir cem kurduk. Demokratik Alevi Kadınlar Birliği’nin “Kadın, Barış ve Alevilik” başlığıyla çağırdığı bu buluşmanın alt başlığı, sözümüzün de özüydü. Farklı dillerden, ortak bir geleceğe.
Sabah lokmamızı birlikte bölüştük. Sonra Ağuçan Ocağı’ndan Didar Cenan Ana gülbangını okudu. Kırmancki’nin, Kurmancî’nin ve Türkçenin içinden Hızır’a, Ana Fatma’ya, ocaklarımıza ve bu yolda düşenlere dara durduk.
Sonra çıra uyandırıldı. Biz çırayı yakmayız, uyandırırız. Gültan Kışanak’ın o gün hatırlattığı gibi. “Aydınlık hiçbir zaman kapanmaz. Olsa olsa biraz uykudadır, onu uyandırmak lazım.” O sabah uyandırdığımız yalnızca bir alev değildi. Yüz yıllardır içimizde sakladığımız, söndürülmek istenen ama hiç sönmeyen bir aydınlıktı.
Masada farklı dillerden kadınlar vardı. Gazeteci ve siyasetçi Gültan Kışanak, Êzîdî Kadın Meclisleri adına Ayfer Özdoğan, Arap Alevileri adına Revon Ali, Rojhilat’tan Ruken Nexede. Moderatör Nurcan Güldü sözü elden ele taşıdı. Panel Almanca, Kürtçe, Arapça ve Türkçe sürdü.
Göçün götürdüğü bir şehirde, Ruhr’un gri göğü altındaydık. Ama dağlarımız bizimle gelmişti. Biz kadınlar bu toprakların hikayesini yalnızca tarih kitaplarından öğrenmedik. Anamızın dilinden, nenemizin duasından, paylaşılan bir lokmadan, bir şinin -ağıdın- içinde saklanan acıdan öğrendik. O gün salonda, Dersim’in, Koçgiri’nin, Maraş’ın, Şengal’in ve Lazkiye’nin dağları yan yana duruyordu. Güneş hepsinin üstünden aynı doğuyordu.
Ağıtla korunan dil
Bizim dilimiz okulda yasaktı, çarşıda ayıptı, karakolda suçtu. Ama evde, ocağın başında, cenazede ve cemde hiç susmadı. Çünkü onu yasağın erişemediği yere, analarımızın göğsüne saklamıştık.
Kürt Alevi kadınları dillerine yönelik saldırıyı ağıtlarıyla püskürttüler. Bir ananın yası yalnızca ölene ağlamak değildi. O ağıtta köyün adı geçerdi, kaçılan yol, yakılan ev, sürülen aile, kaybolan bir evlat geçerdi. Tarih kitaplarının yazmadığını ağıt yazdı, resmi belgelerin sildiğini ezgi korudu. Kırmancki ve Kurmancî, dışarıda yasakken, bir kadının sesinde kuşaktan kuşağa geçti.
Biz kadınlar dilimizi önce bir ninnide duyduk. Beşiğin başında söylenen o ezgi, yasakçı bir öğretmenin sesinden çok önce girdi kulağımıza. Ana, ninniyle başlattığını ağıtla tamamladı. Dilimizi doğumdan ölüme kadar o taşıdı.
Aynı eller lokmayı dağıttı, aynı diller gülbank okudu. Çocukların kulağına ilk niyazı, ilk dua sözünü, ilk deyişi analar fısıldadı. Böylece kimlik ve inanç yalnızca korunmadı, derine, kimsenin elinin uzanamayacağı bir yere gömülüp güvenceye alındı. Ocaklarımız, pirlerimiz, cemlerimiz, gülbanklarımız ve ağıtlarımız geçmişten kalan ritüeller değildir. Bir halkın dünyayı nasıl anlamlandırdığının, nasıl yaşadığının ve nasıl direndiğinin hafızasıdır.
DAKB sözcüsü Songül Morsümbül açılış konuşmasında bu hafızanın nerede durduğunu tarif etti. Hafızamız bazen bir annenin anlattığı göç hikayesinde, bazen bir ağıtta, bazen de bir kadının yıllarca içinde sakladığı, söyleyemediği bir sözde yaşar. Bir kadının neden köyünü terk ettiğini, çocuklarını hangi korkularla büyüttüğünü dinlemek, toplumun hafızasında eksik bırakılmış bir sayfayı yeniden açmaktır. “Hafıza yalnızca geçmişi hatırlamak değildir. Hafıza, geleceğin hangi hakikat üzerine kurulacağına karar verebilmektir.”
O gün salonda kendimize sorduğumuz soru da buydu. Analarımızın ağıtlarını onlarla birlikte toprağa mı vereceğiz, yoksa kendi sözümüzle kayda geçirip gelecek kuşaklara mı bırakacağız? Hafızamızı başkalarının yazmasına izin vermeyeceğiz. Hikayemizi kendimiz anlatacağız.
Fermanların ortak hafızası
Êzîdîler başlarına gelen katliamlara ferman der. Kendi tarihlerinde yetmiş dört ferman sayarlar. Biz Alevi kadınlar da bu kelimeyi analarımızın ağıtlarından biliriz. Koçgiri’yi, Dersim’i, Maraş’ı, Sivas’ı analarımız başka adlarla anlattı ama aynı yarayı anlattı. Dortmund’daki masada oturan her kadın kendi halkının fermanını taşıyordu. Acılarımız farklı dillerde yaşanmıştı, ama aynı kalpte birikmişti.
Ayfer Özdoğan 3 Ağustos 2014’ü anlattı. Şengal’e saldıran IŞİD çeteleri Êzîdî kadınlarını ve kız çocuklarını kaçırdı, köle pazarlarında sattı. Aradan on iki yıl geçti, çoğu kadın ve çocuk olmak üzere iki bin yedi yüz Êzîdî hala kayıp. Aileleri on yılı aşkın süredir bir haber bekliyor. Êzîdî kadın örgütleri 25 Kasım’a kadar sürecek “Kaçırılan kadın ve çocukların sesi olun” kampanyasını başlattı. Ayfer, salondaki herkesi bu sese ortak olmaya çağırdı.
Revon Ali, Mart 2025’te Suriye kıyısında, Lazkiye ve Tartus çevresinde Arap Alevilere yönelik katliamı anlattı. Bin dört yüzü aşkın insan öldürüldü, kadınlar kaçırıldı, cinsel şiddete uğradı. Düne kadar doktor, mühendis, öğretim üyesi olan bir kadın, bir gecede yalnızca inancı yüzünden “savaş ganimeti” sayılmak istendi. Revon’un cümlesi salonda uzun süre yankılandı. “Bir kimliğin yok edilmesi mutlaka tarihi eserlerin yıkılması veya kitapların yakılmasıyla başlamaz.” Kadınların susturulmasıyla, kimliklerini gizlemeye zorlanmasıyla başlar.
Rojhilat’tan gelen ses, Yaresan inancını ve İran’daki Kürt kadınlarını hatırlattı. Hakikati, eşitliği ve insanın kutsallığını esas alan bu kadim inanç da yüzyıllar boyunca sözlü gelenekle, kelamla ve müzikle yaşadı. Onu da kadınlar taşıdı. Bugün ise aynı kadınlar gözaltıyla, idamla, sus dayatılmasıyla yüz yüze.
Bunları yan yana koyduğumuzda gördüğümüz şey bir rastlantı değil. Egemenler bu coğrafyayı hep parçalayarak yönetmek istedi. Êzîdîyi Aleviden, Aleviyi Kürtten, Arap Aleviyi Kürtten, kadını erkekten ayırmak istedi. Ama bu topluluklar inatla birlikte yaşama kültürünü sürdürdü. Aynı dağa sığındılar, aynı suyu içtiler, birbirlerinin ölüsüne ağıt yaktılar.
Ayfer’in sözleri bu inadın özetiydi. Defalarca yok edilmek istendik, buna rağmen bugün hala buradayız. Êzîdîlerin, Alevilerin, Yaresanların ve birçok halkın hala var olması, yaşama iradesinin kanıtıdır. Gültan Kışanak da aynı inadı başka bir yerden söyledi. “Kimse bir yere gitmeyecek. Kimse buharlaşmayacak. Kimse yok olmayacak.”
Nurhak’tan Şengal’e
Maraş’ın kuzeyinde, Elbistan’ın üstünde dağlar sıra sıra dizilir. Engizek, Nurhak ve güneye doğru Amanos. Bu dağların eteklerinde Kürt Alevi köyleri vardır. Oralarda çocuklar Maraş’ın 1978 Aralık’ını, Dersim’in 38’ini, Koçgiri’yi masal gibi değil, ağıt gibi dinleyerek büyür. Fermanın ne demek olduğunu bilen bir halkın çocuklarıdır onlar.
Ağustos 2014’te Şengal’den gelen haberler bu dağların eteklerine ulaştığında, yola çıkan gençler oldu. Başka bir halkın, başka bir inancın fermanını kendi fermanı bildiler. Birkaçının adını burada anıyoruz. Adlarını çocukluklarının dağlarından alanlar.
Argeş Engizek
Adı Başar Alagöz’dü. Elbistan’da, Türkan ile Hüseyin’in oğlu olarak, Kürt Alevi bir ailede doğdu. Ad olarak çocukluğunun dağını seçti. Engizek.
Argeş, Şengal’e giren ilk müdahale grubundaydı. Katliamın Şengal Dağı’na doğru yayılmasını engelleyen direnişçilerden biriydi. O dağa sığınan on binlerce Êzîdî için açılan koridorda onun da emeği vardı. 2 Kasım 2014’te Şengal’de şehit düştü.
Dortmund’daki cemimiz, onun şehadetinin on ikinci yıl dönümünden altı gün sonraya denk geldi. Engizek’in eteğinden Şengal Dağı’na uzanan yol, o gün bir Êzîdî kadının sözüyle salona geri döndü.
Nurhak Boran Amanos
Adı Döndü Gök’tü. Maraş’ta, Guley ile Hüseyin’in kızı olarak doğdu. O da Kürt Alevi bir ailenin çocuğuydu. Adına iki dağ, bir de fırtına koydu. Nurhak, Boran, Amanos.
Şengal katliamı sırasında kadın birliklerindeydi. Êzîdî kadınlarının kaçırılıp satıldığı günlerde, kadınların kendi kendini savunabileceğini Şengal Dağı’nda gösteren kadınlardan biriydi. Bugün Şengal’de kadınların kendi meclislerini, kendi savunmalarını kurmuş olmasında onun da izi vardır. Döndü, 23 Eylül 2017’de Elazığ’da şehit düştü.
Berfin Nurhak
Nurhak’ın adını Şengal Dağı’na taşıyan bir kadın daha vardı. Berfin Nurhak. Asıl adı Hanım Xanê Demir’di. Şengal’e saldırının başladığı o ağustos günlerinde, Şengal Dağı’na ulaşan grubun içindeydi.
Berfin bir halkı örgütlemeye kadınlardan başlamak gerektiğini biliyordu. Şengal’de kadınların öz savunma eğitiminin kurulmasına öncülük etti. Eğitime yine bir kadının adını verdi. Şehit Xanê. İlk dönemde on iki genç kadın, ikinci dönemde on iki kadın daha bu eğitimden geçti. Kaçırılma ve satılma korkusuyla yaşayan genç Êzîdî kızların yüreğinde korkunun yanına umut da yerleşti. Kimi analar, kimi babalar kızlarının yanında durdu.
5 Ocak 2015’te YPJ-Şengal’in kuruluşu ilan edildi, bu yapı zamanla YJŞ adını aldı. Berfin, kongre salonunun girişine yazılan “Jin, jiyan, azadî” sözünü kaçırılan Êzîdî kadınların da bir gün okuyabilmesini istiyordu. Eğitimi bitiren genç kadınlar kapanışta söz aldı. Kadınlar örgütlenirse fermanlar bir daha yaşanmayacaktı.
Berfin Nurhak, 13 Aralık 2021’de Garê’de bir hava saldırısında, yoldaşı Sema Roza (İnci Sümbül) ile birlikte şehit düştü.
Nurhak bir dağın adıydı, sonra iki kadının adı oldu. İkisi de bu adı Şengal Dağı’na taşıdı. Bu coğrafyada dağ, güneş ve yolculuk hep birbirine karışır. Dağ sığınaktır, güneş hakikattir, yol ise bitmeyen bir arayıştır. Bu üçünün buluştuğu yerde sonsuzluğa açılan bir dayanışma ruhu dolaşır.
Êzîdî Êzîdî olduğu için, Alevi Alevi olduğu için katledildi. Ama Êzîdîyi dağda kurtarmaya gidenler Alevi, Sunni, Arap, Çerkez, Türk, Kürt çocuklarıydı. Egemenlerin bizi bölmek için kullandığı çizgiler, Engizek’ten ve Nurhak’tan inen gençlerin ayağının altında silindi. Acıların ortak olduğunu biz sözle söylemeye çalışıyoruz. Argeş, Döndü ve Berfin bunu hayatlarıyla söylediler.
Zarife’nin, Bese’nin, Sakine’nin izinde
Bizim yolumuzda kadın, geleneği yalnızca aktaran kişi olmadı. Yolun hafızasını taşıyan, sözü kuran, erkanı yaşatan ve hayatı yeniden üreten o oldu. Kadının eli lokmadaydı, sesi gülbankta, bilgisi doğayla kurduğu ilişkideydi. Kimi zaman da omzu dağdaki direnişteydi.
Zarife Xanım’ı Dersim’in hafızası yalnızca Alişer Efendi’nin eşi olarak hatırlamaz. Koçgiri’den Dersim’e uzanan direnişin içinde kendi iradesiyle duran bir kadındı. 1937 Temmuz’unda Alişer’le birlikte öldürüldü. Bese’nin adı da Dersim’in dağlarında, anaların anlattıklarında yaşar. Bu kadınların mezarları çoğu zaman belli değildir. Ama adları ağıtlarda, deyişlerde ve kızlarımıza verdiğimiz isimlerde durur.
Sakine Cansız Dersim’de, Kürt Alevi bir ailede doğdu. Diyarbakır zindanında boyun eğmeyen kadınlardan biri oldu. 9 Ocak 2013’te Paris’te öldürüldü. Onun hayatı Kürt kadınının inkara karşı kendi kimliğiyle ayağa kalkışının hafızasıdır. O hafızanın içinde Dersim’in inancı da vardır.
Bu kadınların Aleviliğini, inanç köklerini ve kadın olarak verdikleri mücadeleyi birbirinden ayırmadan sahipleniyoruz. Onların Aleviliğini görünür kılmak, mücadelelerini tek bir kimliğe hapsetmek değildir. Tam tersine, tarihsel ve inançsal bütünlüklerini geri kazandırmaktır. Kadınların hikayesi anlatılırken inançları, dilleri ve kökleri eksik bırakılmamalıdır.
Zarife’nin, Bese’nin ve Sakine’nin ruhu bir müzede değil, bu coğrafyanın kadınlarında yaşıyor. Nurhak’ın Şengal Dağı’ndaki adımlarında, ocağından kalkıp gülbank okuyan Didar Ana’nın sesinde, Diyarbakır zindanını da müzakere masasını da tanıyan Gültan Kışanak’ın sözünde yaşıyor. Kaçırılan kızını hala bekleyen bir Êzîdî ananın sabrında ve Lazkiye’de kimliğini saklamayı reddeden bir Arap Alevi kadının inadında da yaşıyor.
Egemen erkek düzeni, devletçi ve tekçi anlayışlar gibi, kadının bu kurucu gücünü sınırlamak istedi. Kadını inançta ikincil, toplumda itaatkar, siyasette görünmez kılmak istedi. Oysa kadın özgürleşmeden inanç özgürleşemez. Kadın kendi sözüne ve iradesine kavuşmadan demokratik bir toplum da kurulamaz.
Rızalık, ikrar ve barış
Cemde bir can meydana girdiğinde, o yolu yürüyenlerden rızalık alınır. Gültan Kışanak o gün bu sorunun barış için ne anlama geldiğini hatırlattı. “Hakkına razı mısın?” Bu yolu birlikte yürümeye, bu zorlukları birlikte aşmaya, daha iyi bir gelecek kurmaya rızalığın var mı? Rızalık alınan yerde kavga çıkmaz. Alevi inancı bu yüzden bir barış toplumunun inancıdır.
Ama bizim yolumuzda rızalık birinin diğerine boyun eğmesi değildir. İkrar da susmak ya da vazgeçmek değildir. Rızalık, canların birbirini eşit görmesidir. İkrar ise insanın sözünün ve sorumluluğunun arkasında durmasıdır. Kadının sustuğu, emeğinin görünmez kılındığı, kararın dışında bırakıldığı bir yerde rızalık da sorgulanmalıdır. Çünkü eşitlik olmadan rızalık olmaz.
Kışanak’ın en çok aklımızda kalan sözü “can olmak” üzerineydi. Siyasetin kuru dilinde hep “kadınlar özne olmalı” deriz. Oysa cemde her can kendi iradesiyle oradadır, kendi sözüyle dara durur, derdini kendisi söyler. Canların cinsiyeti yoktur. Kadının erkeğin yanında cem tuttuğu, semah döndüğü, pirin yanında ana olduğu bu eşitlik bizim tarihsel hakikatimizdir. Kadını ötekileştiren ne varsa, Alevilikte onun yeri yoktur.
Masada boş sandalye kalmasın
Biz kadınlar bugün yeniden barışı konuşuyoruz. 27 Şubat 2025’te açılan barış ve demokratik toplum sürecinin önümüzde tarihsel bir imkan yarattığını biliyoruz. Kışanak’ın dediği gibi, yüzyıllar süren inkarın, katliamların ve mezar yeri bilinmeyen ölülerin ardından ilk kez muhatap alınmak eşitliğe giden yolun ilk basamağıdır. Ama müzakere, anlaşma demek değildir. Yarın sabah kalktığımızda barışa uyanmayacağız. Daha yolun başındayız.
Ayfer Özdoğan tarihin bize gösterdiğini hatırlattı. Değişim dönemleri kadınlar için çoğu zaman ilerleme değil, gerileme getirir. Barış masalarında kadınlar ve inanç toplulukları hakkında konuşulmuş, ama nadiren onlarla konuşulmuştur. Duyulmayan talepler sonra hiçbir anlaşmaya girmemiştir. Belirleyici kararlar müzakere biterken değil, sürerken alınır. Bu yüzden kadınlar sürece şimdi katılmak zorundadır.
Ayfer kadının üzerindeki şiddetin üç kaynağını da saydı. Birincisi yasalarıyla ve baskısıyla devlettir. İkincisi kadını savaş aracı yapan düşman güçlerdir, Êzîdî kadınlar bunu en ağır biçimde yaşadı. Üçüncüsü ise kendi ailelerimizde, geleneklerimizde, bizim de sürdürdüğümüz yapılardadır. Bunu da hiçbir bahaneye sığınmadan konuşabilmeliyiz. Konuşmasını şu sözle bitirdi. “Barış ya bizim tarafımızdan şekillendirilecek ya da hiç gerçekleşmeyecek.” Ve bir çağrı. Karar masalarında kadınların hakkı olan hiçbir sandalye boş kalmasın.
Kolombiya’da, Güney Afrika’da, Guatemala’da kadınlar savaşın yalnızca tanığı olmadı. Hakikatin açığa çıkmasının ve barışın toplumsallaşmasının kurucusu oldular. Rojava’da ve Şengal’de de kadınlar savunmada, yönetimde ve eğitimde belirleyici rol üstlendi. Varoluş mücadelesinde kadının belirleyici olduğunu biz kitaplardan değil, kendi tarihimizden biliyoruz. Dilimizi ağıtla koruyan da inancımızı gülbankla yaşatan da dağda direnen de masada söz isteyen de kadındır.
Bu yüzden inanç özgürlüğü, ana dilde eğitim ve ibadet, kültürel haklar, eşit yurttaşlık ve kadınların karar mekanizmalarında eşit temsili barışın tali başlıkları değildir. Barışın temel koşullarıdır. Barış, bir halkın diğerine benzemesi değil, farklılıklarıyla eşit yaşayabilmesidir. Kışanak bunu sade bir ölçüyle anlattı. Kendimiz için ne istiyorsak, yanımızdaki için de onu istiyoruz. Kimseden üstün değiliz, kimseden eksik de değiliz.
Ve en zor gerçeği de o hatırlattı. Bu yolu bizim yerimize kimse yürümeyecek. Topu devlete, iktidara, başkasına atarak barış gelmez. Barışı kimse bize armağan etmeyecek. Biz yürümezsek bu yol yürünmez.
Yol bir, sürek bin bir
Biz “Yol bir, sürek bin bir” deriz. Hakikat yolu tektir, ama o yolda her birimizin yürüyüşü başkadır. Kimimiz Dersim’den, kimimiz Maraş’tan, kimimiz Şengal’den, Lazkiye’den ya da Kirmanşan’dan geliriz. Dilimiz, ocağımız, duamız farklıdır. Ama Dortmund’daki o salonda gördük ki aynı yolda yürüyoruz. Zengini, yoksulu, kadını, erkeği, Êzîdîsi, Alevisi, Nusayrisi, Yaresanı demeden.
Biz barışı geçmişin üstünü örten bir sessizlik olarak görmüyoruz. Geçmişle yüzleştiğimiz ve geleceği birlikte kurduğumuz bir toplumsal sözleşme olarak görüyoruz. Bizim barışımız inkarın bittiği, hafızanın özgürleştiği, kadının sözünün ve iradesinin tanındığı, inancın kendi özüyle yaşatıldığı bir barıştır.
Analarımızın ağıtlarında kalan acıyı, sürgün yollarında kaybolan dillerimizi, Dersim’in dağlarında saklanan hafızayı birbirinden koparamayız. Engizek’ten ve Nurhak’tan Şengal Dağı’na uzanan yolu, cem meydanlarımızda yaşattığımız ikrarı ve özgürlük için hayatını ortaya koyan kadınlarımızı da. Bunların hepsi aynı hakikatin parçalarıdır.
Biz kadınlar buraya yalnızca acılarımızı anlatmak için gelmedik. Bu topraklarda özgür ve eşit bir gelecek kurmak için de buradayız. Analarımızdan devraldığımız ikrarı, Argeş’in, Döndü’nün ve Berfin’in dağdan dağa taşıdığı dayanışmayı ve halklarımızın ortak yaşam umudunu kızlarımıza, geleceğe taşımak istiyoruz.
O gün çırayı uyandırdık. Şimdi onu söndürmeden elden ele, dilden dile, dağdan dağa taşımak bize düşüyor. Her yol ilk adımla başlar. Bizim ilk adımımız, kendi sözümüzü kendi dilimizle, kendi sesimizle söylemektir.
Ya Hak, Ya Hızır. Jin, jiyan, azadî.
