Alevi kadınların dile getirdiği eşit temsil, pozitif ayrımcılık, bağımsız kadın örgütlenmesi ve Pir Analık makamının güçlendirilmesi talepleri, bu nedenle yalnızca kurumsal düzenleme önerileri değildir. İnancın eşitlikçi değerlerinin yeniden toplumsal yaşamla buluşturulması arayışıdır
Bir toplumun kendisini eşitlikçi olarak tanımlaması, o toplumda kadınların özgür olduğu anlamına gelir mi? İnanç meydanında kadın ve erkek birer “can” olarak eşit kabul edilirken, yaşamın bütün alanlarında aynı eşitlikten söz edilebilir mi? Tarih boyunca inkâra, asimilasyona ve ayrımcılığa karşı kimliğini savunmak zorunda kalan bir toplum, kendi içindeki erkek egemen ilişkilerle ne ölçüde yüzleşebilir?
Alevilik ve kadın özgürlüğü ilişkisini tartışmak, bu gibi sorularla yüzleşmeyi gerektiriyor. Çünkü Alevi kadınların mücadelesi yalnızca inançlarının tanınması ve kimliklerinin korunması mücadelesi değildir. Aynı zamanda kendi toplumsal yapılarındaki erkek egemenliğe, görünmez kılınan kadın emeğine ve eşitlik söylemiyle üstü örtülen eşitsizliklere karşı bir özgürleşme mücadelesidir.
Ancak bu mücadeleyi yalnızca bugünün eşit temsil talepleri üzerinden değerlendirmek de eksik kalacaktır. Alevi kadınlar tarih boyunca cem meydanında, lokmada, çerağda, inançsal rehberlikte ve toplumsal direnişte belirleyici roller üstlenmiştir. Devletin resmî inanç kalıplarına, inkâr ve asimilasyon politikalarına karşı ağır bedeller ödeyerek yolunu ve erkânını yaşatan kadınların mücadelesi, Aleviliğin tarihsel hafızasının ayrılmaz bir parçasıdır.
Dolayısıyla bugün sorulması gereken soru yalnızca kadınların Alevi kurumlarında neden yeterince temsil edilmediği değildir. Asıl soru şudur: İnancı yüzyıllar boyunca ayakta tutan, zorbalığa karşı direnen, toplumsal hafızayı koruyan kadınlar, nasıl oldu da aynı inancın karar ve rehberlik makamlarında görünmez hale getirildi?
İnanç, iktidar ve kadın üzerindeki tahakküm
Tarih boyunca dinler yalnızca insanların manevi dünyasını şekillendirmemiş, siyasal iktidarların meşruiyet üretmesinde ve toplumsal ilişkilerin düzenlenmesinde de etkili olmuştur. Özellikle dinî otoritenin siyasal iktidarla bütünleştiği yapılarda kadınların bedeni, emeği ve toplumsal konumu üzerindeki denetim, kutsal değerler ve ahlaki yükümlülüklerle gerekçelendirilmiştir.
Havva’nın Âdem’in kaburgasından yaratıldığına ilişkin anlatının kimi dinî yorumlarda kadının ikincil konumunu meşrulaştırmak için kullanılması bunun örneklerinden biridir. Kadın, kimi zaman ailenin namusu, kimi zaman toplumun ahlakı, kimi zaman da inancın taşıyıcısı olarak tanımlanmıştır.
Oysa kadınların bir topluluğun değerlerini temsil etmekle yükümlü kılınması, kendi yaşamları üzerinde özgürce karar verebildikleri anlamına gelmez.
Burada sorun yalnızca dinlerin kendisi değil, inancın erkek egemen iktidar ilişkileri içinde nasıl yorumlandığı ve yeniden üretildiğidir. Çünkü ataerkillik, dinî olduğu kadar din dışı kurumlar aracılığıyla da varlığını sürdüren tarihsel bir tahakküm biçimidir.
Alevilik açısından bu tartışmanın özel bir anlamı vardır. Alevi inancının tarihsel olarak merkezî dinî otoritenin dışında gelişen, rızalığı, paylaşımı ve canların eşitliğini esas alan değerleri, erkek egemenliğini sorgulamak açısından önemli bir zemin sunmaktadır. Ancak hiçbir inanç topluluğu içinde yaşadığı toplumsal ve siyasal ilişkilerden bütünüyle bağımsız değildir.
Devletin merkezîleştirici politikaları, resmî din anlayışı, toplumsal cinsiyet rolleri ve ataerkil aile ilişkileri, Alevi toplumunun yaşamını da etkilemiştir. Dolayısıyla Aleviliğin eşitlikçi değerlerini savunmak, bu değerlerin tarih boyunca hangi baskılar altında aşındırıldığını ve bugün nasıl yeniden yaşatılabileceğini tartışmayı gerektirir.
Alevilikte eşitlik: Pir Analar nerede?
Alevilikte insanın cinsiyetinden bağımsız olarak “can” kabul edilmesi, rızalık anlayışı ve kadınla erkeğin birlikte ibadet etmesi, inancın eşitlikçi değerleri arasında yer alır.
Cem meydanında kadın ve erkeğin birlikte bulunması, lokmanın paylaşılması, çerağın uyandırılması ve toplumsal rızalığın aranması, Aleviliğin ortak yaşam anlayışının önemli ifadeleridir.
Ancak kadınların cem meydanında bulunması ile o meydanın karar ve rehberlik makamlarında eşit söz sahibi olması aynı şey değildir.
Bu çelişkinin en somut örneklerinden biri, Pir Anaların inançsal yaşamdaki konumudur.
Alevi topluluklarının farklı ocak ve geleneklerinde kadınların inançsal rehberlik üstlendiği, Ana ve Bacı sıfatlarıyla tanındığı, toplumsal sorunların çözümünde ve yol erkânının sürdürülmesinde sorumluluk aldığı bilinmektedir. Bazı geleneklerde Pir Ana ile Pir Dede, inançsal makamın birbirini tamamlayan ve eşit sorumluluk taşıyan temsilcileri olarak kabul edilir.
Bu anlayışta Pir Ana, yalnızca dedeye eşlik eden veya hizmeti kolaylaştıran bir figür değildir. İnançsal iradenin, toplumsal rehberliğin ve rızalık ilişkisinin öznesidir.
Ancak bugün birçok Alevi kurumunda ve cem erkânında erkeklerin belirleyici konumda olması, bu eşitlik anlayışıyla önemli bir çelişki yaratmaktadır.
Kadın ve erkek can olarak eşitse, neden inançsal makamların büyük çoğunluğunda erkekler vardır? Pir Analar neden görünmez kılınmıştır? Kadınların inançsal otoritesi hangi tarihsel ve toplumsal ilişkiler içinde geriletilmiştir?
Bu sorular yalnızca geçmişe ilişkin değildir. Bugün Alevi derneklerinin, vakıflarının, federasyonlarının ve inanç kurumlarının yönetimlerinde kadınların ne ölçüde temsil edildiğiyle doğrudan ilişkilidir.
Kadınların cem hazırlığında, lokmanın örgütlenmesinde, toplumsal dayanışmada ve inançsal hafızanın aktarılmasında üstlendikleri sorumluluk ile karar mekanizmalarındaki konumları arasındaki eşitsizlik, üzerinde durulması gereken temel meselelerden biridir.
Burada bir başka çelişki de kadın emeğinin görünmezliğidir. İnançsal yaşamın sürekliliğini sağlayan emek çoğu zaman kadınların omuzlarında yükselirken, bu emeğin yarattığı toplumsal otorite erkeklerin elinde toplanabilmektedir.
Oysa lokmada eşitlik varsa sorumlulukta, sözde ve kararda da eşitlik olmalıdır.
Alevi kadınların dile getirdiği eşit temsil, pozitif ayrımcılık, bağımsız kadın örgütlenmesi ve Pir Analık makamının güçlendirilmesi talepleri, bu nedenle yalnızca kurumsal düzenleme önerileri değildir. İnancın eşitlikçi değerlerinin yeniden toplumsal yaşamla buluşturulması arayışıdır.
Çünkü kadınların cem meydanında bulunması yeterli değildir. Kadınlar o meydanın iradesini de birlikte oluşturabilmelidir.
Savunmacı kimliğin gölgesinde kadın özgürlüğü
Ne yazık ki, Alevi toplumunun tarihsel deneyiminde inkâr, ayrımcılık ve asimilasyon önemli bir yer tutmaktadır. Özellikle kadınların erkeklerle birlikte ibadet etmesi üzerinden üretilen ahlaksızlık ithamları, Alevi kimliğini aşağılamanın ve toplumsal meşruiyetini hedef almanın araçlarından biri olmuştur.
Alevi toplulukları, inançlarını ve yaşam biçimlerini korumak için kimi dönemlerde ağır baskılara, sürgünlere, katliamlara ve zorla asimilasyon uygulamalarına maruz kalmıştır.
Bu saldırılar karşısında kadın-erkek eşitliği, Alevi toplumunun kendisini savunduğu temel değerlerden biri haline gelmiştir.
Ancak burada önemli bir paradoks ortaya çıkmaktadır.
Kadın eşitliği, kimi zaman kadınların gerçek yaşam deneyimlerinden çok, Alevi toplumunun eşitlikçi olduğunun kanıtı olarak öne çıkarılabilmektedir. Böylece kadınların karşılaştığı ataerkil ilişkiler, kimliği koruma kaygısıyla görünmezleşebilmektedir.
Kendi toplumsal yapısındaki erkek egemenliği eleştiren kadın, bu kez topluluğunun kimliğine zarar vermekle suçlanabilmektedir.
Oysa bir kimliğe yönelen inkâra karşı çıkmak, o kimliğin içindeki eşitsizlikleri savunmayı gerektirmez.
Kadınların eşitlik talebini Alevi toplumunun tarihsel mücadelesine dışarıdan yöneltilmiş bir eleştiri olarak görmek de doğru değildir. Çünkü kadınların inançsal ve toplumsal öncülüğü, bu mücadelenin kendi tarihsel hafızasında güçlü bir yere sahiptir.
Devletin dayattığı resmî inanç kalıplarına karşı yolu ve erkânı savunan, topluluklarını örgütleyen, sürgünü ve ölümü göze alan kadınların tarihsel deneyimi, bugün erkek egemen ilişkileri sorgulamanın da önemli dayanaklarından biridir.
Dolayısıyla Alevi kadınların özgürlük mücadelesi iki yönlüdür: İnançlarına yönelen inkâr ve asimilasyona karşı kimliklerini, kendi toplumsal yapılarındaki ataerkilliğe karşı ise özgürlüklerini savunmaktadırlar.
Bu iki mücadele birbirinin karşıtı değil, tamamlayıcısıdır.
İnkâra Karşı Yolu Ve Hafızayı Yaşatan Kadınlar
Alevi kadınların tarihsel mücadelesini yalnızca mağduriyet, sürgün ve acı üzerinden okumak eksik bir yaklaşım olacaktır. Çünkü kadınlar yalnızca baskıların hedefi olmamış, aynı zamanda bu baskılara karşı direnişin, inançsal örgütlenmenin ve toplumsal sürekliliğin öncüleri olmuştur.
Alevi inancının bütün baskılara rağmen varlığını sürdürebilmesinde kadınların belirleyici bir rolü vardır. Cemlerde, lokmalarda, ziyaretlerde, deyişlerde, ağıtlarda ve gündelik yaşamın dayanışma ilişkilerinde kadınların emeği ve iradesi, yolun kuşaklar boyunca aktarılmasını sağlamıştır.
Bu tarihsel mirasın en çarpıcı örneklerinden biri, Sıraç Alevilerinin inançsal önderlerinden Anşa Bacı’dır (Ayşe Bacı).
- yüzyılda Tokat’ın Zile ilçesine bağlı Acısu köyünde yaşayan Anşa Bacı, Hubyar Sultan geleneğiyle ilişkili Sıraç topluluğunun inançsal yaşamında önemli bir önderlik üstlenmiştir.
Osmanlı yönetiminin merkezîleştirici politikalarının ve resmî din anlayışının topluluklar üzerindeki baskısının arttığı bir dönemde, Anşa Bacı’nın temsil ettiği inançsal özerklik ve toplumsal örgütlenme devletin dikkatini çekmiştir.
Hakkındaki ihbarlar ve soruşturmalar sonucunda ailesiyle birlikte Şam’a sürgün edilen Anşa Bacı, bu süreçte çocuklarından birini kaybetmiş ve ağır bedeller ödemiştir. Ancak sürgün, onun inançsal duruşunu ve topluluğuyla kurduğu bağı ortadan kaldıramamıştır.
Sürgünden dönmesinin ardından Acısu’daki inançsal önderliğini sürdürmesi ve taliplerinin onu sahiplenmesi, kadın öncülüğünün yalnızca kişisel bir saygınlık değil, toplumsal bir örgütlenme gücü olduğunu göstermektedir.
Anşa Bacı’nın mücadelesinin önemi tam da buradadır. O, yalnızca inancını koruyan bir kadın değil, devletin denetim altına almak istediği bir topluluğun kendi yoluyla yaşama iradesini temsil eden inançsal bir önderdir.
Anşa Bacı’nın mirası, kadınların Alevi yoluna sonradan dâhil edilmesi gereken özneler olmadığını, bu yolun yaşatılmasında tarihsel sorumluluk üstlendiklerini göstermektedir.
Dersim’in dağlarında, sularında ve kutsal ziyaretlerinde yaşayan Buyer Ana (Ana Buyere) inancı ise kadınların tarihsel konumunun başka bir boyutunu ortaya koymaktadır.
Dersim’de dağ, su, insan ve inanç hafızası birbirinden ayrı düşünülemez. Pülümür coğrafyasındaki Gola Bûyerê olarak bilinen kutsal göl çevresinde yaşayan Buyer Ana anlatıları, kadın figürünün doğayla ve kutsallıkla kurduğu derin ilişkiyi yansıtır.
Kırk melek anlatıları, çerağ yakma, niyaz etme ve dilek ritüelleri, kadın merkezli bir kutsal hafızanın kuşaklar boyunca nasıl yaşatıldığını göstermektedir.
Buyer Ana’nın dağla, suyla ve yaşamın sürekliliğiyle özdeşleşen varlığı, kutsallığın yalnızca erkek figürleri üzerinden tanımlanamayacağını hatırlatmaktadır.
Burada kadın yalnızca bir inanç anlatısının konusu değildir. Doğanın, yaşamın ve toplumsal hafızanın kutsallığı kadın kimliğiyle bütünleşmektedir.
Yazılı tarih çoğu zaman erkek pirleri, dedeleri ve siyasal önderleri kayda geçirirken, kadınların inançsal rehberliği büyük ölçüde sözlü anlatılarda, aile hafızasında ve toplumsal pratiklerde yaşamıştır.
Kadınlar inançsal değerleri kuşaktan kuşağa aktarırken, resmî ideolojinin dayattığı tekçi inanç anlayışına karşı kendi ritüellerini, dillerini ve yaşam biçimlerini korumak için mücadele etmişlerdir. Bu mücadele kimi zaman açık direniş, kimi zaman gündelik yaşamda sürdürülen sessiz ama kararlı bir varoluş biçimi olmuştur.
Bu açıdan Dersim’in sözlü inanç hafızasında yer alan Elif Ana ve Gülsüm Ana ‘nın temsil ettiği kadın inanç önderliği mirasını anmak, Pir Analığın tarihsel izlerini araştırmanın, kadınların yaşam öykülerini kayıt altına almanın ve onların inançsal sorumluluklarını görünür kılmanın önemini de ortaya koymaktadır.
Çünkü hafızanın yalnızca korunması değil, kimin hafızasının korunduğu ve kimin tarihinin anlatıldığı da bir eşitlik meselesidir.
Koçgiri direnişinin kadın önderlerinden Zarife Hanım ise kadınların toplumsal ve siyasal mücadeledeki kurucu rolünün önemli örneklerinden biridir.
1921 Koçgiri direnişi ve sonrasında Dersim’deki mücadeleyle anılan Zarife, yalnızca Alişer’in eşi olarak tanımlanamayacak bir tarihsel öznedir. Onun yaşamı, kadınların siyasal mücadelede, toplumsal örgütlenmede ve direnişte üstlendikleri sorumlulukları hatırlatmaktadır.
Zarife’nin hikâyesi, kadınların yalnızca inancın ve kültürün koruyucusu değil, halklarının geleceği üzerinde söz ve irade sahibi siyasal özneler olduğunu göstermektedir.
Anşa Bacı’nın sürgüne rağmen yolundan vazgeçmeyen iradesi, Buyer Ana’nın doğayla bütünleşen kutsal hafızası, Elif Ana ve Gülsüm Ana’nın hatırlattığı inançsal rehberlik geleneği ve Zarife’nin direnişçi kimliği, farklı tarihsel deneyimler olsa da ortak bir gerçeğe işaret etmektedir:
Alevi kadınlar, yalnızca inancın taşıyıcıları değil; yolun, toplumsal hafızanın ve direnişin kurucu özneleridir.
Ancak bu tarihsel miras, bugünün toplumsal ilişkilerinden bağımsız bir geçmiş anlatısına dönüştürülmemelidir.
Anşa Bacı’nın direnişini anarken Pir Anaların bugünkü görünmezliğini sorgulamamak, Buyer Ana’nın kutsallığını sahiplenirken kadınların karar süreçlerinden dışlanmasını görmezden gelmek, Zarife’nin mücadele mirasını yüceltirken kadınların siyasal iradesini sınırlandırmak ciddi bir çelişkidir.
Kadınların tarihsel mücadelesine saygı, onların adlarını anmakla sınırlı kalamaz. O mücadelenin bugün karşılık bulacağı eşitlikçi bir inançsal ve toplumsal yaşamı kurmayı gerektirir.
Alevilik, kendisine dayatılan tekçi ve ataerkil toplum anlayışına karşı eşitlikçi özünü korumak istiyorsa, bu değerleri yalnızca geçmişin anlatılarında değil, bugünün cem meydanlarında ve kurumlarında da gerçekleştirmek zorundadır.
Pir Ana ile Pir Dedenin cem meydanında birlikte hizmet yürütmesi, yolun sorumluluğunu birlikte üstlenmesi ve inançsal kararlarda eşit iradeye sahip olması, bu nedenle yalnızca bir temsil meselesi değildir. İnancın eşitlikçi değerlerinin yaşatılması meselesidir.
Dün inkâra ve asimilasyona karşı yolu yaşatan kadınların, bugün o yolun nasıl yürüneceğine karar verme hakkı tartışma konusu yapılamaz.
Bu tarihsel mirasın bugüne yüklediği sorumluluk, geçmişin kadın önderlerini anmak kadar, bugünün kadın öncülüğünü güçlendirmektir.
Çünkü Anşa Bacı’nın yaktığı çerağın bugün de aydınlatması gereken yer, yalnızca geçmişin karanlığı değil, kadınların görünmez kılındığı bugünün cem meydanları ve karar makamlarıdır.
Barış ve demokratik toplumun kurucu öznesi olarak Alevi kadınlar
Abdullah Öcalan’ın Barış ve Demokratik Toplum Çağrısı, kimliklere saygı, demokratik siyaset, toplumsal örgütlenme ve özgür yaşamın nasıl kurulacağı üzerine yeniden düşünmek açısından önemli bir tartışma zemini oluşturmuştur.
Bu perspektifin Alevi kadınlar açısından anlamı, yalnızca inanç özgürlüğü ve eşit yurttaşlık talepleriyle sınırlı değildir. Demokratik toplumun, toplulukların kendi içindeki iktidar ilişkilerini de dönüştürmesi gerektiği sorusunu gündeme getirmektedir.
Çünkü devlet karşısında eşitlik talep eden bir inanç topluluğunun, kendi içinde kadınların eşitliğini nasıl gerçekleştirdiği de demokratikleşmenin temel meselelerinden biridir.
Demokratik toplum yalnızca devletin inançlar üzerindeki tahakkümünün sona ermesiyle kurulamaz. Toplumsal yaşamın bütün alanlarında kadınların iradesini sınırlandıran, emeğini görünmez kılan ve karar süreçlerinden dışlayan erkek egemen ilişkilerin de dönüşmesi gerekir.
Bu noktada Alevi kadınların tarihsel deneyimi önemli bir birikim sunmaktadır.
Barış ve demokratik toplum tartışmaları açısından Alevi kadınların rolü, yalnızca barışı desteklemek veya tarihsel acıların taşıyıcısı olmakla sınırlandırılamaz.
Kadınlar demokratik yaşamın nasıl kurulacağına, inanç kurumlarının nasıl yönetileceğine, cem erkânının nasıl yürütüleceğine ve toplumsal ilişkilerin nasıl dönüştürüleceğine ilişkin kararların da öznesi olmalıdır.
Burada temel mesele kadınların mevcut yapılara yalnızca dâhil edilmesi değil, o yapıların kadınların eşit iradesiyle yeniden şekillenme meselesidir.
Kadınların barışa katılması ile barışın kadınların kurucu iradesiyle toplumsallaşması aynı şey değildir.
Bu nedenle Alevi toplumunun demokratikleşmesi, kadınların eşit temsilini yalnızca sayısal bir mesele olarak ele alamaz.
Pir Analığın yeniden görünür ve etkili hale gelmesi, Pir Ana ve Pir Dedelerin cem erkânında birlikte sorumluluk üstlenmesi, inanç kurumlarında eşit temsili güvence altına alan düzenlemelerin yapılması ve kadınların bağımsız örgütlenmelerinin güçlendirilmesi bu dönüşümün somut başlıklarıdır.
Aynı zamanda kadınların inançsal tarihinin araştırılması, kadın ocak önderlerinin yaşam öykülerinin kayıt altına alınması, sözlü hafızanın korunması ve genç kuşakların bu mirasla buluşturulması da demokratikleşmenin önemli bir parçasıdır.
Çünkü tarihsel hafızanın erkek merkezli biçimde aktarılması, kadınların bugünkü toplumsal konumunu da etkilemektedir. Kadınların tarihini görünür kılmak, onların bugünkü söz ve karar hakkını güçlendirmek anlamına gelir.
Kadınların özgürlüğü ertelenerek demokratik toplum kurulamaz. Demokratik toplum, kadınların özgür ve eşit iradesiyle kurulabilir.
Demokratik toplumun inşasında bir diğer önemli başlık ise farklı kimliklerden kadınların ortak mücadele zeminlerini geliştirmesidir.
Alevi kadınların inanç özgürlüğü ve eşit yurttaşlık mücadelesi ile Kürt kadınların kimlik, dil ve demokratik haklar mücadelesi, birbirinden kopuk düşünülemez. Farklı tarihsel deneyimlere sahip olsalar da inkâr, asimilasyon, erkek egemenlik ve siyasal dışlanma karşısında ortak mücadele imkânları bulunmaktadır.
Bu ortaklık, farklılıkların yok sayıldığı bir birliktelik değil, her kimliğin kendi özgünlüğüyle var olabildiği demokratik bir yaşamın kuruluşudur.
Kadınların özgürlük mücadelesi, toplumsal barışın yalnızca bir bileşeni değil, onun demokratik niteliğini belirleyen temel ölçütlerden biridir.
Kimliği Savunmaktan Özgür Yaşamı Kurmaya!
Alevi kadınların özgürlük mücadelesi, inanç kimliğini korumak ile kadın kimliğini savunmak arasında bir tercih yapmak zorunda değildir. Bu iki mücadele birbirini tamamlar.
Aleviliğin eşitlikçi değerlerini savunmak, o değerlerin toplumsal yaşamda gerçekleşmesinin önündeki engellerle yüzleşmeyi de gerektirir.
Tarih boyunca inkâra, asimilasyona ve devletin dayattığı resmî inanç kalıplarına karşı mücadele eden Alevi kadınlar, bugün de kendi toplumsal yapılarındaki erkek egemen ilişkilerin dönüşmesinde belirleyici bir rol üstlenebilir.
Ancak bu dönüşüm, kadınlara geçmişteki mücadelelerinin karşılığı olarak birtakım hakların verilmesi biçiminde ele alınamaz. Çünkü kadınların eşitliği, kendilerine sonradan tanınacak bir ayrıcalık değil, tarihsel ve toplumsal varlıklarının gereğidir.
Pir Analığın güçlendirilmesi, kadınların inançsal yetkilerinin görünür kılınması, cem divanında kadın ve erkeklerin birlikte sorumluluk üstlenmesi ve Alevi kurumlarının eşitlikçi biçimde yeniden örgütlenmesi, bu tarihsel sorumluluğun somut adımlarıdır.
Bu adımlar, Aleviliğin özünden uzaklaşmak değil, eşitlikçi değerlerini bugünün toplumsal koşullarında yeniden yaşatmaktır.
Çünkü bir inancın özü, yalnızca geçmişte ne söylediğiyle değil, bugün nasıl bir yaşam kurduğu ve kendi değerlerini ne ölçüde gerçekleştirdiğiyle de anlam kazanır.
Barış ve demokratik toplum da yalnızca farklı kimliklerin tanınmasıyla değil, o kimliklerin içindeki eşitsizliklerin dönüştürülmesiyle anlam kazanabilir.
Dün inkâra karşı inancını, sürgüne karşı toprağını, asimilasyona karşı yolunu ve erkânını savunan kadınların mücadelesi, bugün özgür ve demokratik yaşamı kurma sorumluluğuyla buluşmalıdır.
Artık mesele yalnızca kadınların koruduğu bir inançtan söz etmek değil, kadınların eşit iradesiyle yaşatılan bir inancı ve toplumu birlikte kurmaktır.
Kadınların özgür olmadığı bir toplumda ne eşitlik tamamlanmıştır ne de barış.