Güvenlik dilinin bir kategoriye indirgediği insan, taziye mekânında yeniden adıyla çağrılır. Fotoğrafı asılır; annesi çocukluğunu, kardeşi birlikte geçirdikleri yılları, yoldaşları mücadelesini, inandığı değerleri, göze aldığı bedelleri ve geride bıraktığı politik mirası anlatır. Bir operasyon bilançosunda sayıya indirgenen yaşam, burada yeniden kendi adıyla, yüzüyle, iradesiyle ve seçtiği mücadeleyle belirir. Taziye böylece egemenin anonimleştirdiği yaşamı, adı ve politik iradesiyle yeniden tarihe kaydeder
Yas, psikoloji literatüründe uzun süre kaybın ardından başlayan bireysel bir ruhsal süreç olarak ele alındı. Oysa insan yalnızca birini kaybetmez; kaybın ne anlama geldiğini belirleyen toplumsal dünyanın içinde yas tutar. Ölümün nasıl adlandırıldığı, kimin kayıp sayıldığı, hangi acının tanındığı ve geride kalanların hangi sözlerle yas tutabileceği, ruhsal sürecin kendisini biçimlendirir. Bu nedenle yas hiçbir zaman bütünüyle özel bir alan değildir.
Egemen yalnızca yaşam üzerinde değil, ölümün anlamı üzerinde de söz kurar. Kimin “kurban”, kimin “şehit”, kimin “terörist”, kimin yalnızca bir sayı olarak anılacağına ilişkin dil; hangi hayatın değerli, hangi ölümün kayıp, hangi acının meşru kabul edileceğine dair bir hiyerarşi üretir. Judith Butler’ın “yası tutulabilir hayatlar” tartışmasının politik ağırlığı tam da buradadır: Her ölüm biyolojik olarak aynı kesinliği taşısa da her hayat toplumsal olarak aynı ölçüde kayıp sayılmaz.
Bu tartışmayı bugün yeniden düşünmeye zorlayan somut bir tarihsel anın içindeyiz. Son günlerde farklı tarihlerde şehit düşmüş çok sayıda gerillanın isimleri toplu biçimde açıklandı. Yıllardır haber bekleyen aileler çocuklarının, kardeşlerinin, yakınlarının ölümünü bu açıklamalarla kesin olarak öğrendi. Ardından Kürdistan’ın birçok kentinde taziyeler kuruldu; her yerde binlerce insan ailelerin yasına ortak oldu. Farklı yıllarda gerçekleşmiş ölümler, isimlerin ve fotoğrafların peş peşe açıklanmasıyla bugünün içinde ortak bir yas zamanında buluştu.
Asıl soru şudur: Yıllar önce gerçekleşmiş bir ölüm bugün nasıl binlerce insanın ortak yasına dönüşebiliyor?
Bunun cevabı yalnızca politik aidiyette aranamaz. Kürdistan’ın uzun çatışma tarihi boyunca ölüm, kayıp ve yas; bireysel ruhsallık ile kolektif kimlik, aile hafızası ile politik hafıza arasında güçlü bağlar kurdu. Haber alamama, cenazeye ulaşamama, mezarsızlık, taziye ve cenaze ritüellerine yönelik müdahaleler, uzun bekleyişler ve ölünün güvenlik terminolojisi içinde anonimleştirilmesi, yasın kendisini de politik bir alana dönüştürdü. Burada mesele bir insanın ölümünün ötesinde, onun kim olduğuna, nasıl hatırlanacağına ve hangi tarihin parçası sayılacağına kimin karar vereceğidir.
Bu nedenle Kürdistan’da yas tutmak, kimi zaman ölümün anlamını egemenin elinden geri almaktır.
Güvenlik dilinin bir kategoriye indirgediği insan, taziye mekânında yeniden adıyla çağrılır. Fotoğrafı asılır; annesi çocukluğunu, kardeşi birlikte geçirdikleri yılları, yoldaşları mücadelesini, inandığı değerleri, göze aldığı bedelleri ve geride bıraktığı politik mirası anlatır. Bir operasyon bilançosunda sayıya indirgenen yaşam, burada yeniden kendi adıyla, yüzüyle, iradesiyle ve seçtiği mücadeleyle belirir. Taziye böylece egemenin anonimleştirdiği yaşamı, adı ve politik iradesiyle yeniden tarihe kaydeder.
Fakat Kürdistan’daki yası yalnızca baskılanmış ya da politik olarak tanınması engellenmiş bir yas olarak okumak da yetersizdir. Kürdistan’ın kendi içindeki sınıfsal, kuşaksal, inançsal, coğrafi ve cinsiyetlendirilmiş farklılıkları silmeden, uzun çatışma tarihinin ortaklaştırdığı belirli yas repertuarlarından söz etmek mümkündür. Dolayısıyla değişmez ve homojen bir “Kürt yas kültürü”nden değil; tarihsel deneyim içinde oluşmuş, dönüşmüş ve farklı toplumsal kesimler tarafından farklı biçimlerde taşınmış bir yas alanından söz ediyoruz.
Bu kolektifliğin güçlü bir ruhsal işlevi vardır. Travmatik kayıp kişinin taşıma kapasitesini aşan bir duygulanım yaratabilir. Taziye acıyı ortadan kaldırmaz; fakat onun tek bir ruhsallığın içine kapanmasını engeller. İnsanlar yan yana oturur, sarılır, birlikte susar. Ağıt tek bir bedenden yükselir ama başkalarının bedensel mevcudiyeti içinde karşılık bulur. Burada yalnızca “acı paylaşımı”ndan değil, kolektif bir duygulanım düzenlemesinden söz etmek mümkündür. Topluluk, bir süreliğine kişinin tek başına taşıyamadığını onunla birlikte taşır.
Sosyolojik açıdan taziye, önceden var olan bir topluluğun yalnızca bir araya geldiği yer değil, kendisini yeniden ürettiği ritüel bir alandır. Kaybedileni hiç tanımayan birinin onun taziyesine gitmesi, biyolojik akrabalığın ötesinde sembolik bir ilişki yaratır. “Sizin kaybınız” ile “bizim kaybımız” arasındaki mesafe daralır; ailenin yası kendi sınırlarını aşarken kaybedilen, ortak bir tarih ve mücadeleyle birbirine bağlanmış Kürdistan’ın kaybı olarak sahiplenilir.
Kürdistan’daki yasın bir de sesi vardır. Ağıt, annenin ya da bir yakının ölünün ardından söylediği söz, yalnızca kederin dışavurumu değildir; aynı zamanda bir hafıza tekniğidir. Yazılı tarihin sustuğu, susturulduğu ya da başka bir yerden yazıldığı dönemlerde kaybedilenlerin kim olduğunu, nasıl yaşadığını ve geride ne bıraktığını sözlü hafıza taşımıştır.
Diyarbakır’daki taziyelerden birinde bir annenin çocuğunun fotoğrafına bakıp yüzünü okşar gibi fotoğrafını okşaması ve “kezeb” diye seslenmesi, yasın bu dilini uzun teorik açıklamalardan daha çıplak biçimde gösteriyor. Fotoğraf o anda geçmişe ait donmuş bir görüntü olmaktan çıkıyor; annenin dokunuşu ve sesiyle ilişkinin sürdürüldüğü bir yüzeye dönüşüyor. Kamusal alanda “gerilla”, politik hafızada “şehit” olarak anılan kişi, annenin “kezeb” deyişiyle başka bir ilişkinin içine geri geliyor: O aynı zamanda onun çocuğu.
Şehadet kişiyi kolektif tarihin içine yerleştirirken annenin sözü onu gündelik hayatın, sevginin ve bedensel hafızanın içine çağırıyor. Büyük politik anlatılar ölümün tarihsel anlamını kurabilir; fakat kaybın mahrem hakikatini bütünüyle içeremez. Belki “kezeb”in bu kadar güçlü duyulmasının nedeni de budur. Tek bir sözcük, ölünün etrafında kurulmuş bütün kamusal kategorilerin içinden geçerek onun indirgenemez tekilliğini geri getirir: Bu insanın bir çocukluğu, bir evi, bir sesi, ona başka türlü seslenen bir annesi vardı. Ölüm bir hayatı sona erdirebilir; ilişkiyi aynı anda ruhsallıktan silemez.
Bu hafızanın önemli taşıyıcılarından biri kadınlardır. Savaşın büyük tarihi çatışmaları, operasyonları ve ölüm sayılarını kaydederken anneler, eşler, kız kardeşler ve kız çocukları çoğu zaman insanın kendisini; evden son çıkışını, son telefon konuşmasını, çocukluğunu, sevdiği yemeği, fotoğrafını ve yıllarca saklanan eşyasını kaydetti.
Fakat bunu romantize etmemek gerekir. Kadınların hafızanın taşıyıcısı olması aynı zamanda yas emeğinin cinsiyetlendirilmiş dağılımıyla ilgilidir. Ölünün eşyalarını saklamak, aileyi ve taziyenin gündelik hayatını ayakta tutmak, kaybedilen kişinin hikâyesini canlı tutmak görünmeyen bir yas emeği üretir. Kadınların kolektif hafızadaki merkezi konumu bu nedenle hem politik bir güç hem de bakım ve yas emeğinin eşitsiz dağılımıyla birlikte düşünülmelidir.
Bazı aileler çocuklarının ya da yakınlarının yaşamını yıllar önce yitirdiğini bugün kesin olarak öğreniyor. Bu deneyimi yalnızca “ertelenmiş yas” olarak adlandırmak yeterli değildir. Pauline Boss’un “belirsiz kayıp” kavramı burada daha açıklayıcıdır. Kişinin yaşayıp yaşamadığını, nerede olduğunu ya da bir gün geri dönüp dönmeyeceğini kesin olarak bilmemek, yasın dayanacağı gerçekliği askıda bırakır. İnsan hem bilir hem bilmez; hem bekler hem beklemekten vazgeçmeye çalışır.
Yıllar sonra gelen ölüm haberi bu nedenle yalnızca geçmişte gerçekleşmiş bir ölümün bilgisini getirmez. Yıllarca ruhsal olarak korunmuş bir ihtimali de sona erdirir: Kapının bir gün açılabileceği, bir telefonun gelebileceği, bir yerden haber ulaşabileceği ihtimalini. Akıl çoktan başka bir sonuca varmış olsa bile ruhsallığın bir köşesinde yaşayan o “belki” ortadan kalkar. İnsan böyle durumlarda yalnızca yakınını değil, onun geri dönme ihtimalini de kaybeder.
Şehadet kavramının ruhsal ve politik ağırlığı da bu kayıp ve anlamlandırma ilişkisinin içinde düşünülmelidir. Kürt siyasal hafızasında şehadet yalnızca ölümün adı değildir; kaybı daha geniş bir tarihsel anlatıya yerleştiren, kuşakları birbirine bağlayan, hafıza, aidiyet, kimlik, sorumluluk ve politik devamlılık üreten güçlü bir sembolik kategoridir. Dayanılması güç bir kayıp böylece bütünüyle anlamsız bir yok oluş olarak kalmaz; uğruna mücadele edildiği düşünülen değerlerin ve kolektif tarihin içine yerleştirilir.
Fakat şehadet ile yas arasındaki ilişki tek yönlü değildir. Ölümü anlamlandıran anlatı yası mümkün kılabileceği gibi ölümün geri döndürülemezliğiyle karşılaşmayı da zorlaştırabilir. “Şehitler ölmez” politik hafızada devamlılığı ifade ederken ruhsallığın karşılaşması gereken başka bir hakikat vardır: Ölen insan geri gelmeyecektir.
Bir insan kolektif hafızada yaşamaya devam ederken onun fiziksel yokluğunun yası tutulabilir. Politik anlam ölümün gerçekliğini ortadan kaldırmaz; ölümün gerçekliği de o hayatın taşıdığı politik anlamı hükümsüz kılmaz. Asıl mesele, kayıp kolektif kimliğin kurucu unsurlarından birine dönüştüğünde daha karmaşıklaşır.
Kırk yılı aşan mücadele yalnızca politik talepler ve örgütlenmeler üretmedi; belirli özne biçimleri de yarattı. Direnmek, bedel ödemek, kayıp karşısında ayakta kalmak, arkadaşının bıraktığı yerden devam etmek ve sadakat göstermek zaman içinde politik bir etiğin parçalarına dönüştü. Bu tarih içinde kaybedilenlerle kurulan bağ da yalnızca geçmişe ait bir hatırlama biçimi olarak kalmadı; “biz” dediğimiz kolektif benliğin içine yerleşti. Bu nedenle ölülerle kurulan ilişkinin değişmesi, kimi zaman kolektif kimliğin bir parçası değişiyormuş gibi yaşanabilir. Çünkü kaybedilenler yalnızca geride kalanlar değil; yaşayanların kim olduklarını ve neye bağlı olduklarını kuran hafızanın da parçasıdır.
Bu nedenle yeni dönemin sorusu yalnızca “Ölülerimizi nasıl hatırlayacağız?” değildir. Daha zor soru şudur: Ölülerle kurduğumuz ilişki, yaşayanların kimliğini nasıl kuruyor?
Bu soru tam da mücadele biçiminin dönüşmesinin tartışıldığı tarihsel eşikte önem kazanıyor. Politik mücadele biçiminin değişmesi yalnızca araçların değişmesi değildir; uzun yıllar savaş koşullarında kurulmuş anlamların, aidiyetlerin, sadakatlerin ve özne biçimlerinin de yeniden kurulmasını gerektirir. Savaş yalnızca politik alanı değil, insanın zamanla, tehditle, fedakârlıkla, kayıpla ve hayatta kalmakla kurduğu ilişkiyi de örgütler. Bu nedenle barışın da bir yas çalışması vardır.
Silahlar susabilir; savaşın ruhsallıkta kurduğu zaman, tehdit, sadakat, kayıp ve hayatta kalma düzeni daha uzun süre yaşayabilir. Dağdan dönecek insanların, cezaevlerinden çıkacakların, çocuklarını kaybetmiş ailelerin, arkadaşlarının önemli bir bölümünü yitirmiş kuşakların ve politik kimliğini çatışma koşullarında kurmuş insanların yeni dönemde nasıl yaşayacağı bu nedenle sürecin tali değil, kurucu meselelerinden biridir.
Fakat kolektif yasın taşıdığı dayanışma gücü, onun yas tutan kişi üzerinde oluşturabileceği baskıyı görmezden getirmemelidir. Topluluk kaybı taşıyan kişiye güçlü bir dayanışma alanı sunarken, yasın nasıl yaşanması gerektiğine ilişkin normlar da üretebilir. Politik anlamlandırmanın yanında kırgınlık, öfke, suçluluk ya da yalnızca özlemek için de yer var mıdır?
Psikanalitik açıdan yasın ruhsal hakikati ambivalanstır. Sevgi ile öfke, gurur ile kırgınlık, bağlılık ile “keşke” aynı kişide yan yana bulunabilir. Büyük politik anlatılar kişisel acının bütününü tüketemez. Dolayısıyla yasın özgürleşmesi yalnızca egemenin kimin yasının tutulabileceğine karar verememesi değildir; kolektifin de yas tutana ne hissetmesi gerektiğini bütünüyle belirlememesidir. Kolektif hafızanın gücü çelişkili duyguları susturmasında değil, onları taşıyabilecek kadar geniş olmasındadır.
Bugünkü taziyelerin önemli bir boyutu da kuşaklararası aktarımdır. Yirmi yaşındaki biri, kendisi doğmadan önce mücadeleye katılmış bir insanın fotoğrafının önünde durduğunda yalnızca geçmiş hakkında bilgi edinmez; bir duygulanım ve anlam dünyasının içine girer. Yas, gurur, aidiyet, mücadele etiği, korkular, idealler ve geçmiş kuşakların tamamlanmamış soruları birlikte aktarılabilir.
Ancak kuşaklararası aktarım ile geçmişin tekrarı aynı şey değildir. Yeni kuşaklara geçmişin bedellerini tekrarlama borcu değil, o bedelleri doğuran koşulları değiştirme sorumluluğu bırakılabilir. Belki son günlerdeki taziyelerin önümüze koyduğu en zor soru burada duruyor: Bir halk uzun süre kayıp karşısında birbirinin etrafında toplanarak “biz” olmuşsa, artık kaybetmeden de bu “biz”i nasıl sürdürecektir?
Kürdistan’ın uzun kayıp tarihinde birbirini ölümde yalnız bırakmayan güçlü bir kolektif kapasite oluştu. Şimdi bu kapasitenin önündeki en zor ruhsal ve politik görev, şehitlere bağlılığı yeni kayıplarla kanıtlanması gereken bir borç olmaktan çıkarıp yaşamın kuruluşuna taşımaktır: Kayıp vermemeye hazırlanmak.