Distopyalarda kadınlar genellikle katı bir hiyerarşiye tabidir. Bu hiyerarşi hem cinsiyet hem de ekonomik statü üzerinden kurulur. Toplumun en alt tabakasındaki kadınlar ağır işlerde çalıştırılırken, üst tabakadakiler sistemin devamlılığı için tüketime ve yüzeysel zevklere hapsedilir. Cesur Yeni Dünya’daki Betalar buna örnek oluşturur. Modern distopyalarda bile kadınların eğitimden uzaklaştırıldığı veya sosyal hayattan tamamen silindiği bir eve dönüş teması sıkça işlenir.
Distopyalar genellikle toplumsal kontrolün, baskının ve adaletsizliğin uç noktaya ulaştığı kurgular içerir. Bu yüzden kadın karakterler bu anlatıların tam merkezindedir. Distopik romanların çoğunda kadınlar, otoriter rejimler için yalnızca türün devamlılığını sağlaması gereken bir araçtır. Kadın bedeni üzerindeki kontrol aynı zamanda devletin gücünü pekiştirme yöntemidir.
Distopyalarda kadın-erkek ilişkileri, genellikle bireysel arzuların ve duyguların değil, otoritenin ihtiyaçlarının bir yansımasıdır. Bu tür kurgularda aşk, sevgi ve sadakat gibi kavramlar rejime birer tehdittir. Çünkü iki insanın birbirine olan bağlılığı, devlete olan bağlılığı zayıflatabilir. Damızlık Kızın Öyküsü romanında kadın-erkek ilişkileri kurumsallaşmış ve mekanik ilişkilerdir. Yani ilişkiler üreme ve hiyerarşi üzerine kuruludur. Duygusallık ise suç veya zayıflıktır. Bu distopyada erkek sahip veya koruyucu, kadın ise araçtır; hatta bir erkeğin uzantısıdır. Cesur Yeni Dünya’da haz ve üretim odaklı ilişkilerle karşılaşırız. İlişkiler, birer tüketim nesnesi gibi hızlı ve geçicidir. Kadın ve erkek, birbirini sadece anlık haz sağlayan biyolojik birimler olarak görür. George Orwell’ın 1984’ünde Winston ve Julia’nın ilişkisi sadece romantik değil, Parti’nin duyguları yok etme politikasına karşı da bir başkaldırıdır.
Distopyalarda kadınlar arasındaki ilişkiler de otoriter sistemin hayatta kalma stratejilerine göre şekillenir. Rejimler, dayanışma ağı oluşturmalarını engellemek için kadınların arasına rekabet, korku ve derin bir güvensizlik tohumu eker. Margaret Atwood’un Damızlık Kızın Öyküsü bu durumun en keskin örneğidir. Gilead rejimi, kadınları biyolojik ve sosyal işlevlerine göre renklerle ayırır. Rejim, Maviler ile Kırmızılar arasında doğal bir kıskançlık ve nefret ilişkisi kurar. Birinin çocuk sahibi olma yetisi, diğerinin statüsüyle çatıştırılır. Ayrıca kadınlar birbirlerinin gardiyanı hâline getirilir: Teyzeler, genç kadınları disipline etmek ve cezalandırmakla görevlidir. Baskı, erkek eliyle değil, sistemin maşası hâline getirilmiş kadın eliyle uygulanır. Distopyalarda gözetleme ve muhbirlik sadece devletin işi değildir; her kadın potansiyel bir casustur. Christina Dalcher’ın Vox romanında, kelime sınırını aşan kadınları ihbar eden yine diğer kadınlar olabilir. Korku, dostluğun ve sırdaşlığın yerini sessiz bir şüpheye bırakır.
Margaret Atwood’un Damızlık Kızın Öyküsü kitabında kadınlar sadece biyolojik işlevlerine yani doğurganlıklarına göre sınıflandırılır ve kişiliklerinden arındırılarak birer mülk hâline getirilirler. Bu roman, kadın kimliğinin tamamen silinip yerine biyolojik bir etiketin konulmasını en sert şekilde işleyen distopyalardan biridir. Gilead rejimi, kadını bir birey olarak değil; bir devlet kaynağı olarak görür. Burada mülkleştirme ve kimliksizleştirme sürecinden bahsedebiliriz. Kitaptaki en çarpıcı detay, “damızlık kızların” kendi isimleriyle değil, hizmet ettikleri erkeklerin isimleriyle anılmasıdır. İsimsizleştirme, geçmişi, aileyi ve benliği de kaybettirmenin yoludur. Onlar artık birer insan değil, fonksiyondur. Gilead rejiminde kadınlar, rahimlerinin kapasitesine ve toplumsal işlevlerine göre renklerle ayrılır. Bu renk kodlaması, bireyin iç dünyasını tamamen yok sayarak sadece ne işe yaradığının hemen anlaşılmasını sağlar. Damızlık sınıfı kırmızı renk ile temsil edilir ve sadece doğurganlığı ifade eder. Roman karakterlerinden biri olan Offred, kendisini şöyle tanımlar: “Bizler artık boş kaplarız, sadece içimizdeki değerli yük için korunuyoruz.” Bu sınıfta kadınların kendi vücutları üzerinde hiçbir söz hakkı yoktur. Düzenli olarak doktor kontrolünden geçmeleri sağlık için değil, verimliliği kontrol etmek içindir. Eşler sınıfı mavidir; ev yönetimi ve ideolojik bağlılığı temsil ederler. Marthalar yeşil, teyzeler sınıfı ise kahverengidir. Gilead toplumunda kadınların okuma yazma öğrenmesi, kitap bulundurması veya gazete okuması kesinlikle yasaktır. Zihinsel kapasitenin budanması, mülkleştirmenin en önemli adımıdır. Bu noktada kadının dünyası sadece mutfak, bahçe ve yatak odasıyla sınırlandırılarak entelektüel ölümü gerçekleştirilir.
Distopyalarda kadınlar genellikle katı bir hiyerarşiye tabidir. Bu hiyerarşi hem cinsiyet hem de ekonomik statü üzerinden kurulur. Toplumun en alt tabakasındaki kadınlar ağır işlerde çalıştırılırken, üst tabakadakiler sistemin devamlılığı için tüketime ve yüzeysel zevklere hapsedilir. Cesur Yeni Dünya’daki Betalar buna örnek oluşturur. Modern distopyalarda bile kadınların eğitimden uzaklaştırıldığı veya sosyal hayattan tamamen silindiği bir eve dönüş teması sıkça işlenir. Kadının evden çıkamaması ve çalışamaması, onu tamamen bir otorite figürüne (baba, koca veya devlete) bağımlı kılar. Ekonomik özgürlüğü olmayan birey, mülk statüsüne daha kolay düşer. Christina Dalcher’in Vox romanında banka hesapları da dondurulan, işlerinden kovulan kadınların pasaportları iptal edilir. Artık tek görevleri evde oturup çocuk bakmaktır. Eğitimden tamamen koparılırlar; kız çocuklarına okulda matematik veya fen yerine sadece ev yönetimi ve dikiş öğretilir. Kadınların günde sadece yüz kelime konuşmasına izin verilir ve kelime sınırını aşanlara ise elektroşok uygulanır.
Aldous Huxley’nin Cesur Yeni Dünya’sında kadınların konumu, geleneksel baskıcı distopyalardan oldukça farklıdır. Bu distopyada kadınlar şiddetle değil, haz ve tüketim yoluyla sistemin birer parçası hâline getirilirler. Annelik ve ailenin yok edildiği bu toplumun en temel sloganlarından biri “Herkes herkes içindir.” şeklindedir. Kadınlar için en büyük değişim, biyolojik rollerinin tamamen ellerinden alınmış olmasıdır. Bu distopyada “anne” sözcüğü bir hakarettir. Çünkü doğum, laboratuvar ortamında “şişeleme” yöntemiyle yapılır ve anne olmak müstehcen, iğrenç bir kavram olarak görülür. Kadınlar, kısırlıklarını korumak veya olası bir hamileliği önlemek için Malthusçu kemer adı verilen bir aksesuar takarlar. Bu kemer, devletin kadın bedeni üzerindeki mutlak kontrolünün sembolüdür.
Distopik romanlarda kadın figürü hem sistemin en çok ezilen öznesi hem de düzeni sarsan en büyük tehdit unsuru olarak iki ana eksende işlenir. Diğer bir deyişle distopyalarda kadın sadece kurban değildir; genellikle sistemi içten içe çürüten veya yıkan o güçlü kıvılcımdır. George Orwell’ın 1984 romanında Julia, rejimin cinselliği bir görev hâline getirmesine karşı çıkarak hazzı ve bireysel arzuyu bir isyana çevirir. Julia için bedenini dilediği gibi kullanmak, Büyük Birader’e atılan en büyük tokattır. Modern distopya örneği diyebileceğimiz Açlık Oyunları’nda kadın, fiziksel bir savaşçıya dönüşür. Katniss karakteri, sadece hayatta kalmaya çalışırken halkın ilham kaynağı olur ve sembolik bir yıkımı başlatır.
Madem distopyalarda ezilen ve araçsallaştırılan kadın figürünü ele aldık, analizimizi tamamlamak için madalyonun diğer yüzüne, yani cinsiyet rollerinin tamamen yıkıldığı veya tersyüz edildiği örneklere bakalım. Distopyaların karanlık koridorlarında kadın hep bir baskı nesnesi olarak işlenirken bazı yazarlar bu döngüyü kırmak için toplumsal cinsiyetin kendisini ortadan kaldıran veya rolleri tersine çeviren kurgular inşa etmiştir. Tam da burada, cinsiyetin sınırlarını yıkan bir alternatif olarak Ursula K. Le Guin’e değinmek doğru olur.
Ursula K. Le Guin’in Mülksüzler romanında betimlenen Anarres toplumu, hem mülkiyeti hem de kadına sahip olma fikrini çöpe atmıştır. Bu kurguda kadın ve erkek arasında hiyerarşik bir fark yoktur; kullanılan dil bile sahiplik eklerinden arındırılmıştır. Bir kadın anne olduğu için kutsanmaz veya eş olduğu için kısıtlanmaz. Yazar bu romanda, kadının üzerindeki baskının temelinde mülkiyet tutkusunun yattığını gösterir. Dolayısıyla “benim” denecek bir toprak yoksa “benim karım” denecek bir kadın da olamaz. Bunun yanında Mülksüzler’de kadının hayatta kalması bir erkeğe veya devlete bağlı değildir. Her birey yeteneğine göre topluma katkı sağlar ve ihtiyacı olan kadarını alır. Bu, kadını tarihsel bir prangadan, ekonomik bağımlılıktan tamamen kurtarır. Ursula K. Le Guin’in kurgusunda komünü de görmek mümkün. Anarres toplumunda çocuklar biyolojik ailelerinin değil, toplumun, diğer bir deyişle komünün çocuklarıdır ve kolektif bir şekilde büyütülürler. Bu da kadını ev içine hapsolmuş anne rolünden kurtararak onun toplumda farklı rollerle var olmasını sağlar. Kısacası Mülksüzler romanında yazar, kadının özgürleşmesi için sadece yasaların değişmesinin yeterli olmadığını, zihinlerdeki sahip olma güdüsünün ölmesi gerektiğini ifade eder.
Ursula Le Guin’in Karanlığın Sol Eli romanı çıtayı daha ileri taşır. Gethen gezegenindeki insanlar çift cinsiyetlidir; belirli dönemlerde kadın, belirli dönemlerde erkek olabilirler. Bu kurgu, distopyaların kadına yüklediği doğurganlık hapishanesini kökünden sarsar. Bir bireyin hem kadın hem erkek olabilmesi, toplumsal cinsiyet rollerini ve eril tahakkümü imkânsız kılar. Buradaki mesaj nettir: Cinsiyet bir kader değilse baskı da kalıcı olamaz.
İncelediğimiz tüm bu eserler, kadın üzerindeki baskının özünde “mülkiyet tutkusunun” yattığını kanıtlar. Kadın; Gilead’da devletin, Vox’ta ailenin, Cesur Yeni Dünya’da ise hazzın mülküdür. Ursula Le Guin ise bir alternatif ortaya koyar. Buna göre cinsiyetin bir pranga, bedenin bir kaynak ve insanın bir mülk olmadığı bir dünya mümkündür. Distopik romanlar, bize bu karanlık senaryoları sunarak aslında birer uyarı levhası görevi görür. Kadınların sesinin kısıldığı her an, aslında tüm insanlığın sessizliğe gömülme anıdır. Bu yüzden distopyalarda kadının mücadelesi sadece bir cinsiyetin değil, insanın insan kalma mücadelesidir. Distopik edebiyatın sunduğu bu geniş panorama bize otoritenin önce bedeni kuşattığını, sonra dili yasakladığını ve en nihayetinde hafızayı sildiğini gösterir.
Kadın, sistemin en çok korktuğu unsur; kontrol edilemeyen bir zihin ve hiçbir mülkiyete sığmayan bir ruh hâli olduğundan distopyanın merkezindedir. Bir rejim, bireyi kontrol etmek istiyorsa işe önce kadının bedeni, dili ve ismiyle başlar. Çünkü kadının özgürleşmesi, mülkiyetin ve hiyerarşinin temelden sarsılması demektir. Cinsiyetin bir kader olmadığına inanmak ise distopyayı yıkmanın ilk adımıdır.
